Akademiezh Roazhon

 

 

 

 

 

 

 

 

 

DASTUMADENN TESTENNOŮ

 

 

 

Document de travail

exclusivement destiné ŕ l’expérimentation

par les enseignants de breton

dans les classes bilingues de 6čme et 5čme

 

 

 

 

 

 

 

 

Kenniget get

 

Daniel Carré

Jean-Pierre Deredel

Michel Philippot

Hervé Maubian

Patrick Gouez

François Louis

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Plan de formation 2001-2002

Atelier « Textes fondateurs »

Rostrenen — 2002


 

D’ar gelennerion brezhoneg er c’hlasoů a 6vet hag a 5vet divyezhek

 

 

 

Keneiled vat,

 

Ar pezh a zo arruet geneoc'h amań etre ho taouarn nend eo ket un dra ... lipet ; damlipet, lakaomp... Met penaos e vehe bet d'ar bare kenseurted bet "tad" dezhań ober gwelloc'h a pa ne oa gete ken nemet 12 eurvezh (4 penn devezh "stal labour") ? Boulc'het o deus al labour, ha setu ; mard eo didroet ar parkad e chom c'hoazh lec'h da... c'hweziń ennań betek ma vo medet, betek ma vo kaset ar greun d'ar suler.

Danvez dafar lenn ha studi ar yezh er c'hlasadoů a 6vet hag a 5vet divyezhek hon eus choazet amań. Testennoů distag int, hańval a-walc'h doc’h ar pezh a gaver e galleg evit an hevelep oad. Nend eo ket bet aes an dibab, m'hen asur deoc'h ! Klasket hon eus danvez savet e brezhoneg "a-feson" get skrivagnourion mestr ŕr o yezh ; traoů liesseurt : pennadoů kar d'ar pezh a vez anvet Textes fondateurs e galleg (skridoů tennet ag ar Bibl, a lennegezh kozh ar Vretoned...) ; danvez da zigor ar speredoů hag ar c'halonoů d'hor sevenadur-ni (sonennoů, gwerzioů, pezhioů-c'hoari, kontadennoů...) ; eńvorennoů buhez ; istorioů hag... avanturioů ; fablennoů ha barzhonegoů...

Evit pep testenn hor boa lakaet en hor sońj kinnig : a) poltred an oberour, ur c'hrenn ag e vuhez, roll e oberennoů... b) poelladennoů a-ratozh evit sikour al labour studial ar yezh, kompren an danvez, dougen komz ha skrid ar skolidi ; c) skeudennoů, daveennoů pladennoů ha CDoů, h.a. Sklaer eo goűt n'eo ket tizhet ar pal penn-dre-benn...

 

Un nebeud evezhiadennoů kent kloziń :

1°- Kement-mań nend eo ket ur benveg peurachu : un teuliad labour eo, graet evit bout implijet etrezomp, evit bout pinvidikaet get ar pezh a vo savet ha kavet get pep unan ac'hanomp. Goude hepken, ‘benn ma vo bet amprouvet mat en hor c’hlasoů, e vo kinniget da dTES da embann ; pas a-raok.

2°- C'hwi a gavo an dafar kinniget e div feson : tennet ŕr baper (stumm ur c'haier) hag enrollet ŕr ur CDrom. Sońjet hon eus e oa aze ar gwellań tra d'ober evit aesaat al liestenniń (evit ar skolajidi) ha, dreist pep tra, evit reiń an tu da bep unan ac'hanomp da « adlabourat » an testennoů (o c'hrenniń, stagiń notennoů : geriaoueg, poltred an oberour, goulennoů...) ha da sevel – pe da adkempenn – ar poelladennoů da heul.

3°- Goulenn a reomp grońs get a-gement a adkempenno un destenn bennak, a fardo ur fichenn... kas deomp (francois.louis@ac-rennes.fr) ar pezh en do savet[1] ; rak ŕrnoc'h-c'hwi, keneiled vat, e kontomp bremań evit kas al labour-mań da benn. El-se, hag čl-se hepken, e vo aozet geneomp ar gwellań benveg a fehe bout : an hini savet get tud ŕr an dachenn evit tud ŕr an dachenn.

 

Roazhon, d'an 30.10.02

 

D. Carré

Getań ar garg a enseller ŕr ar brezhoneg

 


 

TAOLENN

 

1/ Barzhonegoů, gwerzioů, kanennoů, fablennoů

-         Ar bleiz hag al louarn, Guillaume Ricou, Fabloů Ezop troet en brezhoneg, 1828, Gwilmer, Montroulez

-         Ar bleiz hag an dańvad, Aogustin Konk (Paotr Treoure), Barzhaz ha sonioů, 1935

-         Ar bleiz hag an oan, Étienne Le Strat (Stevan Kerhored) Le Strat, Gwerzennoů Breizh-Izel, An Henbont, 1931 (trugarez da Zaniel Doujet)

-         An durzhunell hag ar verienenn, Pierre-Désiré de Goësbriant, Fablenn brezhoneg, 18.. ?

-         An daou zen hag an azen, Guillaume Ricou, Fabloů Ezop troet en brezhoneg, 1828, Gwilmer, Montroulez

-         Ar c’hrilh hag ar verienenn, Aogustin Konk (Paotr Treoure), Barzhaz ha sonioů, 1935

-         Ar grilhan hag ar verionenn, Étienne Le Strat (Stevan Kerhored), Gwerzennoů Breizh-Izel, An Henbont, 1931 (trugarez da Zaniel Doujet)

-         Ar vran hag al louarn, Aogustin Konk (Paotr Treoure), Barzhaz ha sonioů, 1935

-         Razh kęr ha razh kouer, Prosper Proux, Bombard Kerne, Jabadao ha Kaniri

-         Gwerz sant Juluan, diŕr ar werz lâret get Y.-F. Kemener, Kanoů kalon Breizh, Skol Vreizh 1996

-         Azenorig-C’hlas, Kervarker, Barzhaz Breizh, emb. 1841

-         Tri martolod, kanet get Alan Stivell, Olympia Concert, Disques Dreyfus, 26 av. Kleber, 75116 Paris

-         Son ar chistr, kanet gant Alan Stivell, Reflets, Disques Dreyfus Sony Music France

-         Ar chistr nevez, Loeiz Herrieu, Gwerzennoů ha sonennoů Bro-Gwened, 1911

-         Marv eo ma mestrez, kanet gant Yann Fańch Kemener, Héritage des Celtes, BYG Production / Sony Music Entertainment (France) S.A. / Columbia, 1994

-         Gwerz Kęr-Is, Olivier Souvestre, kanet get Yann-Fańch Kemener, Enez Eusa, L’Oz Production, 1995

-         Mac Do, An Diaoul ha peder, Un taol botez, emb. Pluriel, 1999

-         Lagad an Heol, Ańjela Duval, Kan an Douar, Mae 1964

-         Ar mab-laer, Denez Prigent, Irvi, Barclay Universal Music, 2000

-         Ma far, Yann-Fańch Kemener

-         Me ‘zo ganet e-kreiz ar mor, Yehann-Pier Kalloc’h, Ŕr an daoulin, Plon, 1921

-         Ki bihan-me, Ańjela Duval, 3 a viz Du 1979

-         Fousou (maronad), Ańjela Duval, 9 a viz Gwengolo 1974

-         Ar vernikenn, Yehann-Pier Kalloc’h, Ŕr an daoulin, Plon, 1921

-         Planedenn, Yann-Bęr Pirioů, Ar mallozhioů ruz

 

 

2/ Mojennoů, sorbiennoů, kontadennoů, sinadoů

-         Poell hag Araoun, K. Riou, Ar Mabinogion displeget e brezhoneg evit ar vugale, Al Liamm nnn 39, 1953

-         Poell ha Rianon, K. Riou, Ar Mabinogion displeget e brezhoneg evit ar vugale, Al Liamm nnn 39, 1953

-         Manawezan, mab Lir, K. Riou, Ar Mabinogion displeget e brezhoneg evit ar vugale, Al Liamm nnn 39, 1953

-         Branwen, K. Riou, Ar Mabinogion displeget e brezhoneg evit ar vugale, Al Liamm nnn 39, 1953

-         Tro Gab Lukaz, Anatole ar Braz, Mojenn an Ankoů, lakaet e brezhoneg get Erwan ar Moal (Dir-na-Dor), emb. e Kroaz ar Vretoned, miz Even 1911

-         Sinadoů, testonioů dastumet get Mikael Madeg, emb. ŕr gasedig, Komz nnn 1, Dastum

-         Troioů-kamm Alanig al Louarn, Jakez Riou, Gwalarn nnn 89, Ebrel 1936

 

 

3/ Danevelloů, beajoů, buhedigezhioů

-         Mousa, Louis Le Clerc (Kloareg ar Wern), Ma beaj Jeruzalem, 1903

-         Petra a weler eus menez ar Gwez oliv : ar mor Marv eus a Sodom da Gęr-Is, Louis Le Clerc (Kloareg ar Wern), Ma beaj Jeruzalem, 1903

-         Ur c’hrennard iskiz : Mońsig Maman Sion, Louis Le Clerc (Kloareg ar Wern), Ma beaj Jeruzalem, 1903

-         Ar sembolenn, Taldir Jaffrennou, Ur wezh e oa... 1944 ; ademb. get Hor Yezh, 1985

-         Bilzig dirak ar barnour, Fańch al Lae, Bilzig, emb. Buhez Breiz, 1925

-         Mont d’ar skol tro 1920, er vro Vigoudenn, Pęr-Jakez Helias, Marc’h al Lorc’h,Terre Humaine, Plon, 1986

-         Ki ar c’homandant, Alan an Diuzet, Eńvorennoů ur prizoniad, embannet get an oberour e ti Riou-Reuze (Roazhon)

-         Un tec’hour kalonek, Alan an Diuzet, Eńvorennoů ur prizoniad, embannet get an oberour e ti Riou-Reuze (Roazhon)

-         Dervezh tennań d’ar sord e Kastell-Paol, Lan Inizan, Emgann Kergidu, 1877-1878

-         Jako Fri Kamm, Loeiza ar Meliner, Ŕr bont ar velin, Dihunamb, 1938

-         Bopig, Frańseza Kervendal, Un aod, ur galon, Barr-Heol, nnn 57, Gwenholoń 1968

-         Pleiben, ar gwaied, Yeun ar Gow, E skeud tour bras Sant-Jermen, 1955

-         Targazh ar sabad, Jakez Riou, An Ti satanazet, Le Courrier du Finistčre, 1930-1931

 

 

4/ C’hoariva

-         Mojiz hag ar ramz ; Ar Pevar mab Hemon, lesanvet Ar Pevar marc’h limon, adkempennet get Pęr Bourdellez, Skol, 1967

-         Gurvan, ar marc’heg estrańjour, Tangi Malmanche, 1923

-         Daoustoc’h petra ema-eń aet d’ober d’ar gale-se, Moličre, Troioů-kamm Skapin, troet get Loeiz Konan, c’hoariet get C’hoarivari, 2000

-         War un dachenn fobal, Pęr-Jakez Helias, Biskoazh kemend-all, Brud Nevez, nnn 17 Ebrel-Mezheven 1964

-         Ar boued-touseg, Pęr-Jakez Helias, Biskoazh kemend-all, Brud Nevez, niv. 17 Ebrel-Mezheven 1964

-         Bitekle, Gwilhoů Kergourlay, Bitekle pe war hent ar baradoz, emb. Brud Nevez, 1979. Lakaet e brezhoneg Kallag get ar strollad F.A.B., 1997

-         Lubaner Kreiz-Breizh, diŕr John Millington Synge, The Playboy of the Western World,lakaet e brezhoneg get Sylvain Botrel ha Mari-Elen Morvan, emb. Skol-Vreizh, 2000

-         Arsenik ha kozh dantelaj, Joseph Kesselring, c’hoariet get Strollad Penn-ar-Bed

 

 

5/ Ar Bibl, Buhez ar Sent

-         Adam hag Ev, Jérôme Buleon, Istoer santel, 1896

-         Adam hag Eva, Eugčne Heri, Istoar santel, ti moullerezh Sant-Erwan, Ploermel, 1896

-         An deluj, Jérôme Buleon, Istoer santel, 1896

-         An deluj, Eugčne Heri, Istoar santel, ti moullerezh Sant-Erwan, Ploermel, 1896

-         Noah, Ar Bibl, troet diŕr an hebraeg get Pęr ar Gall ha Job Lec’hvien, emb. An Tour-tan, 1981

-         Sant Geltas, Jag Larboulet, Buhez ar sent eit pep deiz ag ar blez, ti-moulliń Galles, 1907

-         Santez Noalwenn, Jag ar C’hromm, Buhez ar Sent, 1839

 

 

6/ Ar Vosenn

-         Bosenn Elliant, Kervarker, Barzhaz Breizh, 1839

-         Bosenn Elliant, kanet get Maryvonne Bacon, dastumet get Donatien Laurent, Tradition chantée de Bretagne – Les sources du Barzaz Breiz aujourd’hui, Ar Men / Dastum, 1989

-         Bosenn Elliant, kanet get Gaďt, Plomeur, 1868, dastumet get Fańch an Uhel

-         Ar vosenn, Pęr Bras, ganet e Kore e 1904, enrollet get Mona Bouzec e 1977


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

 

 

BarzhonegoŮ

 

GwerzioŮ

 

kanennoŮ

 

fablennoŮ




PG09a/ Mojennoů Ricou

 

Ar bleiz hag al louarn

 

Ur bleiz en devoa bet graet

Ur bourvizion vras a voued,

Evit un tamm mat a amzer,

Hag e oa neuze dibreder.

Al louarn a deu d’hen kavet,

A c’houl digantań ar sujed.

Ar bleiz a gomprenas neuze

E oa o tailhań finese ;

Ne oa ket ar galant deut di

Nemet evit gripań e breizh.

Dre-se e ra seblant dezhań

E oa chomet un tammig klańv ;

Ma oa evel-se dalc’het mat,

Ne c’helle ket a labourat,

Hag e suplie anezhań

Hag e suplie anezhań

Al louarn o vezań fachet

O vezań n’en devoa gallet

A zont a-benn deus e afer,

A roas końseilh d’ar berjer

Da vonet da gavern ar bleiz

Hag e tapje e inimi,

Hag an hini ne lake ket

A evezh da vezań tapet.

Ar berjer pront a bartias

D’her c’hombatiń, hag hen lazhas.

Al louarn a chomas aotroů

Ha d’ar c’havern, ha d’ar madoů.

Mes ar joa demeus e dorfed

A oe prest a-walc’h finiset :

Ar memez berjer, goude-se,

A eure e afer ivez.

 

Sańs moral

 

Un dra vil hag ivez mezhus

Hag alies pernisius,

Kazi ordinal d’an hini

A vez karget deus a avi.

 

Guillaume Ricou, Fabloů Ezop troet en brezhoneg, 1828, Gwilmer, Montroulez

 


PG08c/ Mojennoů Paotr Treoure

 

 

 

 

Skeudenn tennet a gounskrid mestroniezh Daniel Doujet,

La Fontaine e brezhoneg, Roazhon II 1998

 

 

 

Skeudenn tennet a gounskrid mestroniezh Daniel Doujet,

La Fontaine e brezhoneg, Roazhon II 1998


 

Ar bleiz hag an dańvad

 

Un dańdavig bihan ‘oa ‘c’h evań dour,

Dour-red ha sklaer evel ur melezour,

Pa zegouezhas warnań ur pikol bleiz louet,

O klask e voued,

Ha du gant an naon :

– « Petra ‘rez aze te, lampon ? »

Eme ‘r bleiz gant ur vouezh c’harv.

« Piv ‘n deus roet końje dit-te, pezh divalav,

Da zont da louzań va soubenn din-me ?

Me da lazo, sell ! ‘Vezin ket keit-se ! »

– « Aotrou, ‘me ‘n dańvadig, arabat deoc’h fachań ;

‘Barzh an dour-red emaon amań,

Ha peogwir c’hwi zo dek paz uheloc’h

Evit aze moarvat an dour ‘vo ket lousoc’h ! »

– « Hen louzań ‘rez,

A lâran dit, » eme ‘r bleiz didruez ;

‘‘Ha me ‘m eus klevet ouzhpenn warlene

Te ‘poa klasket koll va brud din-me ! »

– « Penaos ? peogwir ne oan ket ganet ?

Me n’on ket bloaz,

Me zo ‘tenań va mamm c’hoazh ! »

– « Da vreur eo ‘ta neuze ? » – « ‘M eus breur ebet ! »

– « Mat ! da gerent neuze ! Ur vandenn hailhoned,

Gant ar chas hag ar bastored,

‘C’h ober brezel din-me bemdez !

Me zesko dit, genoů glazvez !’’

Ha kerkent, hep hiroc’h abadenn,

E tap peg en e groc’hen.

Emań strinket war al letonenn,

Ha lonket hep pebr nag holen.

 

An neb ‘zo ar Mestr d’en em gannań

N’eo ket diaes dezhań

Kaout ar ger diwezhań.

 

Aogustin Konk (Paotr Treoure), Barzhaz ha sonioů, 1935

 


 

 

 

FL03/ Fablennoů get Stevan Kerhored (skriverezet get Daniel Doujet)

 

 

 

Skeudenn tennet ag al lec’hienn http ://www.la-fontaine-ch-thierry.net


Ar bleiz hag an oan

 

En ur riolenn sklaer, un oanig penn-deńved

A oa soublet e benn e’it torriń e sec’hed.

Setu erru ur bleiz hanter varv get an naon :

Pezh ur joa evitań kavet un oan bihan !

« Petra rez-te, moj vil ? » a lâr-eń kounnaret,

« Te gousi an dour-mań a pa vennan evet !

Evit ur penn-deńved, hardizh ous un nebeud,

Ha te baeo emberr kement a hardizhted ! »

An oanig paour skontet en ur greniń a lâr :

« Aotrou, plijet genoc’h distaniń ho kounnar.

Gober jenamant deoc’h biskoazh ne ‘m eus sońjet

Mes daet on d’ar wazh-mań e’it torriń ma sec’hed.

Evet em eus d’an diaz, pellik-mat a-zoc’hoc’h,

Ha n’hellan ket krediń emań an dour viloc’h. »

« Viloc’h ! » eme ar bleiz, « Viloc’h er c’havan-me !

O ya, m’az anav mat ; ur brav a loen ous-te !

Me oar, ar blez arall ez teus ma dikriet ! »

« Penaos ? » eme an oan, « Ne oan ket c’hoazh ganet,

Eh on c’hoazh é teniń. » « Piv eo neuze ? Ta vreur ? »

« E gwirionez, aotrou, ne ‘m eus na breur na c’hoar. »

« Ne vern, ur re bennak atav a ra poan din.

Holl, chas ha bugulion, e vennont ma lazhiń.

Te baeo evite, rak skuizh on é andur ! »

Kentizh ŕr an oanig ar loen gouez dinatur

A zigor e veg bras, er c’has getań pelloc’h

Hag en debr a dammoů hep chikanal muioc’h.

Ŕr an douar-mań get ar c’hreńvań

Emań ar rezon liesań.

 

Étienne Le Strat (Stevan Kerhored) Le Strat,

Gwerzennoů Breizh-Izel, An Henbont, 1931

Trugarez da zDaniel Doujet

 


PG07/ Mojennoů De Goesbriant

 

An durzhunell hag ar verionenn

 

Eus a vihanoc’h traoů e teu c’hoazh ar gentel

Un deiz, oc’h evań dour e oa un durzhunell,

A-hed ur wazhig sklaer. Eno ur verionenn

En em gavas en he c’hichen,

Pehini, o stouiń re lark a-zioc’h al lenn,

En dour war he fenn a gouezhas.

Al lenn eviti ‘zo mor bras :

Kaer he deus neuial, al loenig kaezh

Ne c’hell kaout poent da zont er-maez.

An durzhunell a reas aluzen,

En ur deuler d’ar verionenn

Ur c’heotenn da dalvezout planken,

Hag al loen paour, diwar goust ar bod geot,

A c’hellas en em dennań en aod.

War an c’houlz-se e tegouezhas

Ur baleer war e dreid noazh,

Ur wareg hag ur bir en e zorn :

Gwelout a ra ar goulm, en ur sellout a-gorn :

Houmań, emezań, ‘zo din ; hag o bukań e tenn.

Met ken buan ar verionenn,

Er flemm e seul e droad. Eń, en ur dreiń e benn,

En deus spontet an durzhunell,

Ha koan ar baleer a ya gant an avel.

 

Pierre-Désiré de Goësbriant, Fablenn brezhoneg, 18.. ?

 


PG09b/ Mojennoů Ricou

 

An daou zen hag an azen

 

Daou zen, un dezert o tremen,

War o hent a gav un azen ;

Ma savas disput entreze

O klask goűt da biv e vije.

Pep hini 'ne’ a zońj dezhań

E oa deut hennezh evitań,

E oa 'r fortun a zegase

An azen da bep hini 'ne’.

Entre ma oent gant o debat,

An azen a ya ur pennad,

Hag evel-se a-nebeudo

Ec'h a kuit hag o lez eno ;

Ha pa zistrojont da sellet,

E chomjont o-daou souezhet :

Ur c'heuńv bras neuze o devoa,

Pa oent tremenet hep netra.

 

Sańs moral

 

Meur a hini a vez frustret

Deus ur vat a vez arruet

En defot gouzout e gemer

D’e implij evel ma kleer

 

Guillaume Ricou, Fabloů Ezop troet en brezhoneg, 1828, Gwilmer, Montroulez

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Skeudenn tennet ag al lec’hienn http ://www.la-fontaine-ch-thierry.net

 

 

 

 


PG08a/ Mojennoů Paotr Treoure

 

Ar c’hrilh hag ar verienenn

 

Ar c’hrilh rous, chomet en hańv

Da ziskanań

Hep ehanań

N’he doa ken ‘met bevańs skańv.

Pa oe deut an avel viz .

Kaer he doa furchal gand tizh.

Ne gave na preńv na maon[2],

Seurt da lakaat ouzh he staon.

Ha hi da di ‘n amezegez,

Ar verienenn, tost o chom,

Da c’houlenn ‘vit he ziegezh

Da vont betek an heol tomm,

Un nebeudig greun da brestań.

– « Touiń ‘ran e teuin d’o rentań,

Emezi, da vare ‘r foenn,

Hag interest bras ouzhpenn. »

Ur verienenn da brestourez

Ne vez kavet e neblec’h.

– « E-pad an hańv, petra raec’h ? »

Emezi, dichek, d’ar baourez.

– « Kanań laouen noz ha deiz

Evit plijadur va nesań. »

– « Kanań ? Labour skuizhus, feiz !

Mat eo, kit da sutal bremań. »

 

Aogustin Konk (Paotr Treoure), Barzhaz ha sonioů, 1935

 


FL04/ Ar velionenn hag ar grilhig, get Stevan Kerhored (skriverezet get Daniel Doujet)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Skeudenn tennet a gounskrid mestroniezh Daniel Doujet,

La Fontaine e brezhoneg, Roazhon II 1998

 


Ar grilhan hag ar verionenn

 


En amzer ag an hańv

Hep arsav, noz ha deiz,

E kane ar Grilhan

Ha bourrus e kave.

E-kreiz an deverrańs

Ankouaet mat en doa

A serriń e vevańs

E’it an amzer goude.

Mes tremen a ra buan

An ebad, an c’hoari.

Setu daet ar gouiańv

Ha daet ar gerteri !

Ne gave mui netra

Da reiń d’e gargusenn,

Na preńved, na bara,

Nag un tamm kelionenn.

Ar Grilhan disoursi,

Goulle-kaer e vouelloů,

Kalz a c’hoant n’en doa mui

Da lâret sonennoů.

Da di ar Verionenn

Eń aet, ar c’haezh Grilhan,

Da c’houlenn ur c’hranenn

Evit torriń e naon.

« Me lâr deoc’h a-vremań,

A galon » eme-eń,

« M’ho paeo, an eost-mań,

Div c’hranenn e’it unan. »

Mes ar Verionenn kriz

A reskond d’ar Grilhan :

« Bara n’hoc’h eus ket mui !

Petra raec’h-c’hwi d’an hańv ? »

« Pa oa kaer an amzer,

E’it komz get gwirionez,

Er-maez ag en tier

Me gane noz-ha-deiz. »

« Ha ! Ya, c’hwi a gane

Pa oa ret labourat !

Hama, krollit ivez.

Kenavo ! Yec’hed mat ! »

Grilhan, n’ankouait ket,

Mes dalc’hit sońj ervat

Da bep unan er bed

Emań ret labourat.

Ha c’hwi, gouiit ivez,

Merionenn digalon,

Selaouet get truez

Goulenn ar baourerion !


 

 

Étienne Le Strat (Stevan Kerhored),

Gwerzennoů Breizh-Izel, An Henbont, 1931

Trugarez da zDaniel Doujet

 


PG08b/ Mojennoů Paotr Treoure

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Skeudenn tennet ag al lec’hienn http ://www.la-fontaine-ch-thierry.net

 

 

 

 

 

 

 

Skeudenn tennet a gounskrid mestroniezh Daniel Doujet,

La Fontaine e brezhoneg, Roazhon II 1998


Ar vran hag al louarn

 

An Itron Vran, war he gwezenn kludet,

A zalc’he ‘n he beg fourmaj gwenn.

Lan al Louarn, war e lost hir puchet,

A gomzas outi evel-henn :

– « Deiz mat deoc’h, Itron Vran Eus ar C’hoajoů,

Na c’hwi zo koant hiriv, ha kaer ho tilhajoů !

Mardouen ! ma ouezit kanań

‘Vel ma ouezit en em glinkań,

C’hwi zo gwir Rouanez laboused ar vro-mań. »

Kerkent Bran ar C’hoajoů, lorc’h enni, sot atav,

Evit diskouez he mouezhig vrav,

A zigor bras he beg... Kouezhet ar fourmaj gwenn,

Tapet gant Lan en ul lamm krenn.

– « Itron Vran,

Eme Dom Lan,

Ne ouiec’h ket ‘ta

‘Ranker atav paeań

An enor hag ar meuleudi !

Ur gentel gaer am eus roet deoc’h-c’hwi ;

N’eo ket paeet re ger moarvat

Gant ur fourmaj leun a c’hwezh vat. »

Ar vran, lostek, a douas, met diwezhadig,

Ne vije tapet mui gant an trubard Lanig.

 

Aogustin Konk (Paotr Treoure), Barzhaz ha sonioů, 1935

 


HM07/ Razh kęr ha razh kouer, Prosper Proux

 

 

 

 

 

 

Skeudenn tennet ag al lec’hienn http ://www.la-fontaine-ch-thierry.net

 

 

 


Razh kęr ha razh kouer

 


I

Ur razh, aotrou pinvidik,

Eus a gęr Iz, ginidik,

A bedas ur razhig kouer

Da goaniań gantań, er gęr

 

 

II

Souezhet eo, ar paour-kaezh,

Pa zegouezh e-barzh ar palez

E c’henoů, frank digoret,

E zaoulagad dislonket

 

Na wel nemet aour o lintriń

Melezourioů o skediń

War an daol ur stal bladoů

Leun a bep seurt madigoů

 

Digor frank e zivfroen

Da ruflań o mogedenn

Tramouilhat a ra e c’henoů

Ha lipat e vuzelloů

 

- Ma feiz ! – eme Yann ar Maezioů

Un askell en e c’henoů,

- Bezań aotrou zo gwall gaer !

Me a ranko chom e kęr.

 

Lonkań dour evel gleskered,

Honnezh n’eo c’hoari ebet !

Gwellań gwin zo e kęr Iz !

D’ho yec’hed, aotrou Markiz !

 

III

Hogen e-kreiz ar stok-gwer,

‘Oe klevet un drouz pounner,

Gant merc’h Gradlon o c’hoarzhin,

Hi ha meur a vastokin.

 

Ha ma razhed da redek

Hep gellout torchań o beg

War o lerc’h chas kounnaret,

Un targazh ha lakoned.

 

 

An daou gaezh a red, a red

Evel loened difelc’het

Ha paneved un toull goz,

‘Oant skubet gant an Ankoů

 

- E feiz – eme gouer, dialan –

Ar foultr ganit ha da goan !

Gwell eo din louzoů, hep nec’h,

Eget kig, e kęr, gant rec’h !

 


Prosper Proux, Bombard Kerne, Jabadao ha Kaniri

 


DC07/ Gwerz sant-Juluan

 

Gwerz sant Juluan

 


Sant Juluan pa oa den yaouank,

‘Oa un den bras ha puisant.

Un deiz e savas beure mat

‘Vit mont da chaseal d’ar c’hoad.

 

E-kreiz ar c’hoad en ur arruet

Ur c’hadig rous ‘n eus rańkontret.

Ur pennadig ‘n eus he heuliet.

 

- Perak, Juluan, ma heuliez-te,

‘Met en esper kaout ma buhez ?

O, mar ma lazhit-c’hwi, Juluan,

C’hwi ‘lazhay ho Tad hag ho Mamm.

 

C’hwi ‘lazhay ho Mamm hag ho Tad

O-daou er memes gwelead.

- Kentoc’h ‘vit konsantiń gober se

Me ‘yay da bell vro da vale. »

 

Kuitaet ‘n eus Juluan e garter

Ha diskennet e Breizh-Izel.

Ha diskennet e Breizh-Izel

E ti ur prińs da vout mevel.

 

Juluan a rante servij vat.

An aotrou er c’hare ‘vel e vab ;

Kement a joa en doa doc’htań

Eń ‘n oa roet e verc’h dezhań.

 

Tad ha Mamm Juluan ‘oa souezhet :

O mab er gęr n’arrue ket.

Gwerzhet ‘doa tout o holl vadoů

‘Vit mont noz-ha-deiz da vale bro.

 

Kement o doa graet o kerzhet

‘Oant arruet e toull dor porzh o mab.

E toull dor o mab p’oant arruet

Un itron gaer ‘doa rankontret.

 

« - Petra ‘glaskit-c’hwi, daou zen-me,

Bout er c’hoad-mań war vale ?

- Hor mab Juluan hon eus kollet.

‘Ouiomp ket ‘barzh peseurt bro ‘mań aet.

Itron, n’ho peus ket-eń gwelet ?


- Ma fried din-me ‘zo Juluan.

‘Ouian ket doc’h peseurt bro emań-eń.

Met deuit en ti da repoziń.

Hag un tamm bennaket da zebriń ? »

 

Kement a druez ‘vel he doa doc’hte

Ma ‘doa o lakaet barzh he gwele.

 

Pa oa Juluan o chaseal

Ur c’hadig rous a rankontras

Hag a rae da Juluan gwelet

Un den fall get e bried o kousket.

 

Neuze e tas Juluan d’ar gęr

Evel un den en dezesper.

 

Juluan er gęr en ur arruet

E vatezh vihan ‘n eus rankontret :

« - Ma matezh vihan, din e lareet

Alc’hwez ma c’hambr din a roeet ? »

 

Alc’hwez e gambr pa oa roet

Daou zen er gwele ‘n eus kavet.

E Dad, e Vamm ‘n eus lazhet.

 

Pa ańtree Juluan er sal

E welas e bried o paseal :

« - Ma fried paour, din e lârahet

Piv em gwele ‘poa lakaet ?

 - Den ‘met ho Tad hag ho Mamm, Juluan,

‘Oa daet d’ho klask get kalz a boan.

 

- Lâret mat ‘doa din ar c’had

Em behe lazhet ma Mamm, ma Zad,

O-daou er memes gwelead.

 

Ma Mamm, ma Zad, ma ‘m eus lazhet,

D’ar binijenn ‘rankan monet.

Me ‘savay ul loj raden glas

‘Gavin da dremen ar gwazhadoů bras.


 

Diŕr ar werz lâret get Y.-F. Kemener,

Kanoů kalon Breizh, Skol Vreizh 1996

 


HM04/ Azenor, testenn ar Barzhaz Breizh

Azenorig-C’hlas

 


I

 

Azenorig-c’hlas zo dimezet,

Ned eo ket d’he muiań karet ;

 

Azenorig-c’hlas zo dimezet,

D’he dousig kloareg, ned eo ket.

 

II

 

‘Zenorig ‘oa tal ar feunteun,

Ha ganti ur vrozh seiz melen ;

 

War lez ar feunteun, hec’h-unan,

O pakat eno bleuńv balan,

 

Da ober ur bokedig koant,

Ur boked da gloareg Mezlean.

 

Bout e oa e-tal ar feunteun,

Pa dremenas ‘n aotrou Youenn,

 

‘N aotrou Youenn, war e varc’h glas,

Kerkent en ur redadenn vras ;

 

Kerkent en ur redadenn vras,

Hag outi damsellet a reas :

 

- Houmań a vezo va fried,

Pe n’am bo, ‘vit gwir, gwreg ebet !

 

III

 

Kloareg Mezlean a lavare

Da dud e vaner, en deiz ‘oa :

 

- Pelec’h ‘eus ur c’hemenngader.

Ma skrivfen d’am dous ul lizher ?

 

- Kemenngaderien ‘vo kavet,

Hogen e vint re ziwezhat.

 

- Va matezhig, din leveret,

Na petra zo amań skrivet ?

 

- Azenor, me na ouzon ket,

Biskoazh e skol ne on-me bet ;

 

Azenor, me na ouzon ket,

Digoret-eń, hag e welfet.

 

Pa oa lakaet war he barlen,

‘Zenorig a zeuas d’e lenn.

 

IV

 

Ne oa ket evit e lenn mat,

Gant ‘daeloů eus he daoulagad.

 

- Ma lavar gwir al lizher-mań,

‘Ma-eń tost da vervel bremań !

 

Ne oa ket he c’homz peurlavaret,

Pa d’al leurzi ‘oa diskennet.

 

- Petra nevez zo en ti-mań,

Pa welan ‘n daou ver ouzh an tan ?

 

Pa welan ‘n daou ver ouzh an tan

‘N hini bras ha ‘n hini bihan ?

 

Petra nevez zo en ti-mań,

Pa erru sonerien amań ?

 

Pa erru sonerien amań.

Ha pachigoů a Germorvan.

 

- En ti-mań n’eus netra henoazh,

Nemet ho eured zo arc’hoazh.

 

- Mard eo ‘benn arc’hoazh ma eured

Mont a rin abred da gousket,

 

Hag ac’hano ne savin ket,

Ken da lienań ‘vin savet.

 

Tronoz beure pa zihunas,

He matezhig-gambr ‘erruas ;

 

He matezhig-gambr ‘erruas,

Hag er prenestr en em lakas :

 

- Me ‘wel an hent, ha poultr ennań,

Gant kalz rońseed o tont amań :


An aotrou Youenn ‘penn kentań,

Ra vo torret e c’hoűg gantań !

 

D’e heul, ha flec’h ha marc’heien

Ha kalz tudjentil hed an hent.

 

Ha dindanań ‘n inkane gwenn,

Ur stern aouret war e gerc’henn ;

 

Ur stern alaouret penn-da-benn,

Un dipr voulouz ruz war e gein.

 

- Mallozh d’an eur e teu amań !

D’am zad, d’am mamm, ar re gentań !

 

Difennet eo d’an dud yaouank

Da heuliań, er bed-mań, o c’hoant.

 

V

 

Azenorig-c’hlas a ouele

O vont d’an iliz an deiz-se.

 

Azenorig a c’houlenne,

A-biou Mezlean pa dremene :

 

- Va fried, mar plij ganeoc’h-c’hwi,

Me ‘yel’ un tammig tre en ti.

 

- Evit feteiz na yefoc’h ket ;

Arc’hoazh e yefoc’h, mar keret.

 

Azenorig druz a ouele,

Ne gave den he frealze ;

 

Ne gave den he frealze,

‘Met he matezhig, hi a rae :

 

- Tevet, itron, na ouelet ket,

Gant Doue ‘viot digollet.

 

Azenorig-C’hlas a ouele

E-tal an aoter, da greisteiz ;

 

Adal ‘n aoter bet’ an nor zal,

‘Oa klevet he c’halon ‘strakal.

 

- Tostait, ma merc’h, em c’hichen ;

‘Lakfen war ho piz ar walenn.

 

- Poan zo ganin ‘tostaat amań,

Pa n’am eus an hini ‘garan.

 

- Azenorig, pec’hiń a ret,

Un den a-feson hoc’h eus bet ;

 

Perc’henn en arc’hant hag en aour,

Ha kloareg Mezlean a zo paour.

 

- Pa ven gantań o klask ma boued,

Se ne ra tra da zen ebet !

 

VI

 

Azenorig a c’houlennas

E Kermorvan pa zegouezhas :

 

- Va mamm-gaer, din-me leveret,

Pelec’h ema va gwele graet.

 

- Bout ‘ma ‘tal kambr ar marc’heg-du ;

Me ‘ya d’en diskouez deoc’h diouzhtu.

 

War he daoulin ‘n em strinkas krenn,

Dispafalet he blev melen ;

 

War an douar, gant gwir enkrez :

- Ma Doue ! ‘pez’ ouzhin truez !

 

VII

 

- Va mamm itron, ha me ho ped,

Pelec’h ema aet ma fried.

 

- Er gambr d’an nec’h ema kousket ;

Aet-hu di hag he frealzet.

 

Pa zeuas tre ‘kambr e hini :

- Eurvad deoc’h, intańv, eme-hi.

 

- Itron Varia hag an Drinded !

Evit intańv am c’hemeret ?

 

- ‘Vit intańv n’ho kemeran ket,

Hogen e berrik e viot,

 

Setu amań brozh ma eured,

A dalv, a gredan, tregont skoed ;

 


Houmań ‘vo d’ar vatezh vihan,

He deus bet ganin kalzig poan,

 

A zouge lizherioů kollet…

A Vezlean d’hon zi, va fried.

 

Setu ur vantell nevez-flamm

Zo bet brodet din gant va mamm ;

 

Homań ‘vo roet d’ar veleien,

Da bediń Doue ‘vidon-me.

 

‘Vit va c’hroaz ha va chapeled,

Ar re-se ‘vo deoc’h, ma fried ;

 

Miret-o mat, ha me ho ped,

Ma zalc’hfoc’h sońj eus hoc’h eured.

VIII

 

- Petra zo degouezhet er gęr-mań,

Pa son ar c’hloc’h war e gostez ?

 

- Azenor mervel he deus graet,

He fenn war barlen he fried.

 

‘Maner Henan, war un daol grenn,

Ema bet skrivet ar werz-mań ;

 

‘Maner Henan, ‘tal Pont-Aven,

Da vout kanet da virviken.

 

Barzh an aotrou kozh he savas,

Hag un damezell he skrivas.


 

Kervarker, Barzhaz Breizh, emb. 1841

 

 


HM02/ Tri martolod, kanet get Stivell

 

Tri martolod

 

Tri martolod yaouank (tra la la, la la la la)

Tri martolod yaouank o voned da veajiń

Tri martolod yaouank (tra la la, la la la la)

Tri martolod yaouank o vonet da veajiń

O voned da veajiń ge, o vonet da veajiń (bis)

 

Gant avel bet kaset (tra la la, la la la la)

Gant avel bet kaset betek an Douar Nevez

Betek an Douar Nevez ge, betek an Douar Nevez

 

E-kichen Meilh ar Vern (tra la la, la la la la)

E-kichen Meilh ar Vern o deus mouilhet o eorioů

O deus mouilhet o eorioů ge, o deus mouilhet o eorioů

 

Hag e-barzh ar Veilh-se (tra la la, la la la la)

Hag e-barzh ar Veilh-se e oa ur servijourez

E oa ur servijourez ge, e oa ur servijourez

 

Hag e c’houlenn ganin (tra la la, la la la la)

Hag e c’houlenn ganin pelec’h hon eus graet konesańs

Pelec’h hon eus graet konesańs ge, pelec’h hon eus graet konesańs

 

E Naoned, er marc’had (tra la la, la la la la)

E Naoned, er marc’had hor boa choazet ur walenn

Hor boa choazet ur walenn ge, hor boa choazet ur walenn

 

Kanet gant Alan Stivell, Olympia Concert, Disques Dreyfus, 26 av. Kleber, 75116 Paris


HM01/ Son ar sistr

 

Son ar chistr

 

Ev chistr ‘ta Laou, ar chistr zo mat lonla.

Ev chistr ‘ta Laou, ar chistr zo mat.

Ev chistr ‘ta Laou, ar chistr zo mat.

Ur blank, ur blank, ar chopinad lonla,

Ur blank, ur blank, ar chopinad.

 

Ar chistr zo graet ‘vit bout evet

Hag ar merc’het evit bout karet

 

Karomp pep hini e hini

‘Vo kuit da zen kaout gwarizi

 

Eürusań tud war an douar

Zo daou zen yaouank en em gar

 

Daou zen yaouank n’en em garont ket

‘Gav hir an amzer ha kalet

 

‘Oan ket c’hoazh tri miz eureujet

Ma vezen bemdez chikanet

 

Taolioů botoů, fasadigoů

Ha toull an nor ‘wezhadigoů

 

Met n’eo ket se ‘ra poan spered din

Ar pezh zo bet lavaret din

 

Lavaret din oan butuner

Ha lonker chistr ha merc’hetaer

 

Me gar ar chistr a varazhoů

Hag ar merc’hed a vriadoů

 

Kanet gant Alan Stivell, Reflets, Disques Dreyfus Sony Music France

 


PG14/ Ar chistr nevez

 

Ar chistr nevez

 

Peizanted, ar gwez zo karget

A avaloů melen :

Golc’hit ho fustigoů, paotred,

Ar blezad er goulenn.

 

Lakait ho fustigoů, ho tonnoů

Da drempiń e dour sklaer,

Ha tolpit ho pern avaloů

Er c’hornig a ho leur.

 

A pa zay ar gouiańv kalet,

Kargit ho milinioů,

Ha troit gant plijadur, paotred,

Malit hos avaloů.

 

Hag en ho presoů stoubet mat

Pakit ho markajenn ;

Lakait plouz kerc’h ŕr bep troc’had

Ho chistr a vo melen.

 

Ha bremań, get ho nerzh brasań,

Stardit ŕr ho presoů :

Ar chistr a red : ar frond c’hwekań

A sav dre ho krańjoů.

 

D’an dud ag an ti ha d’ar vistr

Ha pa vęr get ar pred,

Netra ne dalv ur bannig chistr

E’it torriń ar sec’hed.

 

Hag a pa vęr drailhet d’ar boan,

É hersal doc’h an douar,

Evit degas kalon d’an den

Ar chistr a zo hep par.

 

Ar chistr a zo evaj an holl,

Ar pinvik hag ar paour ;

Mes mezviń getoń a zo koll

Ha dismantr evaj aour.

 

Eń ‘zo gwad ar gwir Vretoned ;

Hembzoń n’hellont ket beviń.

Chomomp fidel d’hon chistr, paotred ;

Mes gouiomp en eviń !…

 

Loeiz Herrieu, Gwerzennoů ha sonennoů Bro-Gwened, 1911

 


PG11/ Marv eo ma mestrez

 

Marv eo ma mestrez

 

Me am eus ur feunteun

E-barzh kornig ma jardin,

Ennań me ‘vo kavet,

Deus an noz hag ar mintin.

Ennań me ‘vo kavet

Atristet gant ar glac’har,

‘Sońjal e ma mestrez

A zo aet d’an douar.

 

Marv eo ma mestrez,

Marv eo holl ma fiziańs,

Marv ma flijadur,

Marv an holl esperańs.

Biken ‘mije sońjet,

Nag ar marv a deuje

Da lamen diganin

Ma dous, ma c’harantez.

 

Deus poanioů ar bed-mań,

Fuzuilhoů ha kontelloů,

Hastit mar plij ganeoc’h,

Disoc’hit din ma deizioů.

Hastit, mar plij ganeoc’h

Disoc’hit din ma buhez,

‘Vit ma’z in d’ar bed all

Ŕr-lerc’h ma c’harantez.

 

C’hoarvez’ a ray ganin

Evel gant ur marc’hadour,

En deus ur vatimant

Da neuńvgellat war ar mor,

Graet ganti he beaj

Erruet e porzh ar joa,

Pa toucho da Gerne[3]

E tleo perisań

 

Kanet gant Yann Fańch Kemener, Héritage des Celtes,

BYG Production / Sony Music Entertainment (France) S.A. / Columbia, 1994

 


 

 

Porteled Prosper Proux, get Yan’ Dargent,

mirdi an Arzoů-kaer, Kemper

 

 

 

Raktres get Evariste-Vital Luminais,

mirdi an Arzoů-kaer, Kemper

 

 

 

Fuite de Gradlon, Evariste-Vital Luminais,

mirdi an Arzoů-kaer, Kemper


FL07/ Gwerz ar roue Grallon a Gęr-Is

 

Gwerz Kęr-Is

 

Petra ‘zo nevez e Kęr-Is

Ma’z eo ken foll ar yaouankiz

Mar glevan-me ar binioů

Ar vombard hag an telennoů.

 

E Kęr-Is n’eus netra nevez

Met an ebatoů ‘vez bemdez,

E Kęr-Is n’eus nemet traoů kozh,

Hag an ebatoů ‘vez bemnoz.

 

Bodennoů drez ‘zo diwanet,

E dor an ilizoů serret,

Ha war ar beorien o ouelań,

E hiser ar chas d’o drailhań.

 

Ahes merc’h ar roue Grallon,

Tan an ifern en he c’halon,

Er penn kentań deus an diroll,

A gas ar gęr d’he heul da goll.

 

Sant Gwenole gant kalonad,

‘Zo bet meur a wezh ‘kavout he zad,

Ha gant truez an den Doue,

A ‘n deus lavaret d’ar roue :

 

« Grallon, Grallon, lakait evezh,

D’an dizurzhioů a ren Ahez,

Rak tremenet ‘vo an amzer,

Pa skuilho Doue e gonner ».

 

Hag ar roue fur spouronet,

D’e verc’h en deus bet kelennet ;

Met diskaret gant ar gozhni,

‘N deus mui a nerzh da stourm outi.

 

Ha skuizh gant rebechoů he zad,

Evit mont deus e zaoulagad,

En deus graet gant drougsperedoů,

Ur palez kaer tost d’ar skluzioů.

 

Eno gant hec’h amourouzien,

Ema fenoz an abadenn,

Eno, en aour hag en perlez,

Evel an heol a bar Ahez.

 

Olivier Souvestre, Gwerz ar roue Grallon a Kaer Is,

kanet get Yann-Fańch Kemener, Enez Eusa, L’Oz Production, 1995

 


FL09/ Mac Do, get an Diaoul ha peder

 

Mac Do

 


Mac Donald ha Buffalo

O feulioů dre ar vro

Meinhir nevez ar rannvro

Savet ‘d eus ket forzh pell zo

A laka vil an endro

Alo mammig bobo !

 

Meinhir nevez ar rannvro

Savet ‘d eus ket forzh pell zo

A laka vil an endro

‘Dra sur ‘d eo ket rigolo

Ma faot deoc’h monet eno

Alo mammig bobo !

 

A laka vil an endro

‘Dra sur ‘d eo ket rigolo

Ma faot deoc’h monet eno

O na n’ankouashait ket ho jao

Coca-Cola da evo

Alo mammig bobo !

 

Ma faot deoc’h monet eno

N’ankouashait ket ho jao, O

Coca-Cola da evo

Ha pas gwir ruz ar bistro

Big Mac chicken da zebro

Alo mammig bobo !

 

Coca-Cola da evo

Pas gwin ruz ar bistro

Big Mac chicken da zebro

Ha pas torr-naon ar bistro

Get ar boued-se e krevo

Alo mammig bobo !

 

Big Mac chicken da zebro

Pas torr-naon ar bistro

Get ar boued-se e krevo

Ar yaouankiz dre ar vro

Matoc’h ‘vehe blaz ar friko

Alo mammig bobo !

 

Get ar boued-se e krevo

‘Yaouankiz dre ar vro

Matoc’h ‘vehe blaz ar friko

Ar friko-kaol pe ar jigo

O petra ‘lâray Momo ?

Alo mammig bobo !

 

Matoc’h ‘vez blaz ar friko

‘Friko-kaol pe ar jigo

O petra ‘lâray Momo ?

O na pa zay-eń en-dro

N’anavan ket mui mam bro

Alo mammig bobo !

 

O petra ‘lâray Momo ?

Pa zay-eń en-dro, O

N’anavan ket mui mam bro

O biskoazh kement ‘rall, O

Commac tu m’as fait j’suis pas beau

Alo mammig bobo !

 

N’anavan ket mui mam bro

Biskoazh kement ‘rall, O

Commac tu m’as fait j’suis pas beau

N’hellin ket chom eno

Marse ‘walc’h unan ‘dorro

Alo mammig bobo !

 

Mac Do Buffalo pas bo

N’hellin ket chom eno

Marse ‘walc’h unan ‘dorro

Toennoů ruz Buffalo

Ha kontant e vo Momo

Alo mammig bobo !

 

Marse ‘walc’h unan ‘dorro

Toenn ruz Buffalo

Ha kontant e vo Momo

O na pa zay-eń en-dro

Da Mac Do lâromp kenavo

Debromp krampouezh en-dro !


 

 

 

An Diaoul ha peder, Un taol botez, emb. Pluriel, 1999

 


MP02/ Lagad an Heol, Anjela Duval

Lagad an heol

 

 

- Heol, perak out ken diwezhat o tiblouzań ?

Ha perak eo ken ruz da lagad ?

Ha bet ‘c’h eus ur wallhuńvre

Ha leńvet dre da hun ?

 

- Na hun na huńvre n’am eus graet.

E-pad an noz em eus beilhet,

Tra ma kouske ar C’hornôg dibled

War ludu louet e lore,

Me ‘m eus graet tro an Douar.

 

- Heol ! Petra ‘c’h eus gwelet war da roud ?

 

- Gwelet ‘m eus tud o vervel gant ar riv.

Gwelet ‘m eus tud o vervel gant an naon.

Gwelet tud o vervel gant an dic’hoanag.

Gwelet tud o lazhań tud, breudeur o ‘n em dagań.

Gwelet ‘m eus pobloů mac’het.

Gwelet ur penntiern meur o kouezhań dindan boled ur foll.

Gwelet forzh tud o leńvań.

 

 Ha chomet on bepred digas.

 

Gwelet ‘m eus tud o c’hoarzhin goap ouzh o breudeur er boan,

Ouzh ar re ‘zo en dienez,

Ouzh ar re ‘zo dindan ar yev.

 

Neuze avat em eus ranket leńvań.

Ma ‘z eo ruz c’hoazh va lagad.

 

- Heol ! Paouez bremań da leńvań.

E Mor Breizh emberr,

Te ‘soubo da lagad entanet.

 

Ańjela Duval, Kan an Douar, Mae 1964

 


POELLADENNOŮ

 

1. Kompren dre vras

Dibab ar respont(oů) mat.

a) Pet « den » a gaoze er barzhoneg-mań ?

         ¨ 1    ¨ 2    ¨ 3    ¨ 4

b) Penaos eo ar bed a vez taolennet er barzhoneg ?

         ¨ brav eo    ¨ ne ouezer ket     ¨ n’eo ket brav

c) Deus petra zo kaoz ?

         ¨ deus an dud        ¨ deus ar baourentez      ¨ deus an natur

d) Piv zo o leńvań ?

         ¨ an heol     ¨ ar varzhez (Ańjela Duval)

 

2. Kompren dre ar munud

Respont d’ar goulennoů-mań. Skriv niverenn ar werzenn e-lec’h ez peus kavet ar respont

 

a)     Abred eo savet an heol ar mintin-mań ?

-

b)    Ur wallhuńvre en deus graet an heol ?

-

c)     Petra en deus graet e-pad an noz ?

- ……

- ……

d)     Penaos eo an traoů en deus gwelet (gwerzennoů 11-17) ? Displeg gant da c’herioů.

- …

e) Piv eo ar « vreudeur » a vez meneget (gwerzenn 19) ?

-

f) Perak eo ruz lagad an heol ? (gwerzenn 23)

      -

g) Klask pemp anv-kadarn a ziskouez o deus poan tud zo er bed.

      -                        -                         -                               -                              -


HM06/ Denez Prigent, ar Mab-Laer

Ar mab-laer

 

Ganet em eus seizh mab dispar

Ganto siwazh ‘m eus ‘met glac’har

 

Ganto siwazh ‘m eus ‘met mizer

Gwelet anezho leuriań er gęr

 

Gwelet anezho leuriań en ti

Hed ar sizhun da vakańsiń

 

Gwelet ‘nezho gant an RMI

‘Gavont neblec’h da labouriń

 

‘Gavont neblec’h da labourat

Daoust dezho bout diplomet mat

 

Daoust dezho holl bout diplomet

Met ar Benoni n’eo ket

 

Met ar Benoni n’eo ket

Gantań avat n’on ket nec’het !

 

Lezirek eo ha merc’hetaer

Hag ouzhpenn-se eo ‘tamm laer

 

Hag ouzhpenn-se eo ‘tamm treitour

Er politik ‘kavo labour

 

Er politik ‘kavo labour

‘Vevo en arc’hant hag en aour

 

‘Vit ‘r pennoů vras ‘barzh ar vro-mań

An enkadenn ne cheńch netra

 

Ne cheńch netra an enkadenn

‘Vijent re ruz o pe re wenn

 

‘Vijent re ruz o pe re wenn

‘N em glevont mat war ar chupenn

 

‘Vijent re wenn o pe re ruz

Memes chakod eus a bep tu

 

Memes chakod don ha ledan

Da laerezh ar re vihan

 

Denez Prigent, Irvi, Barclay Universal Music, 2000

 

 


MP01/ JF Kemener, Ma far

Ma far

 


- Heolig lavar,

Petra war an douar.

Heolig lavar,

Petra ‘peus gwelet war an douar ?

- Netra ma far,

‘M eus gwelet war an douar.

Netra ma far,

Nemet hudur ha glac’har.

 

Brezel, ma far,

A zo war an douar.

Brezel ma far,

Truez, hirvoud ha glac’har.

Bugel bihan,

Bet lazhet e vamm.

Bugel bihan,

A oa ken yac’h ha divlamm.

 

An den ‘zo foll,

Ar bed a ya da goll.

An den ‘zo foll,

Eń a gaso an holl da goll.

An dour a red,

‘Zo atav ken dibred.

An dour a red,

‘Vel ar vuhez a-hed a-hed.

 

A lâr d’an den :

Me ‘oa ur gwir vammenn.

A lâr d’an den :

Setu perak am eus anken.

An aer ‘oa pur,

Ha n’eus nemet hudur.

An den ‘oa fur,

Hiriv n’eus ‘met displijadur.

 

Karout a rae,

N’anave ket ar fae.

Karout a rae,

An holl vleunioů a digore.

Galloud, arc’hant,

Kollet gantań e skiant.

Galloud, arc’hant,

Spered, kened, kollet gantań.

 

Karout a rae,

N’anave ket ar fae.

Karout a rae,

An holl vleunioů a digore.

Setu ma far,

‘Pezh ‘zo war an douar.

Setu ma far,

‘Pezh ‘m eus gwelet war an douar.


 

Yann-Fańch Kemener

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


FL10/ Me ‘zo ganet e-kreiz ar mor, JP Kalloc’h

 

Me ‘zo ganet e-kreiz ar mor

 


Me zo ganet e-kreiz ar mor

Teir lev er-maez ;

Un tiig gwenn du-hont am eus,

Ar banal ‘gresk e-tal an nor

Hag al lann a c’hol an avaez.

Me zo ganet e-kreiz ar mor,

E bro Arvor.

 

Ma zad a oa, čl e dadoů,

Ur martolod ;

Bevet en deus kuzh ha diglot

— Ar paour ne gan den e glodoů —

Bemdez bemnoz ŕr ar mor blot.

Ma zad a oa, čl e dadoů,

Stlejour rouedoů.

 

Ma mamm ivez a laboura

— Ha gwenn he blev — ;

Geti, an c’hwez ŕr hon taloů,

Desket em eus, bihanig-tra,

Mediń ha tenniń avaloů.

Ma mamm ivez a laboura

D’hounid bara.....

 

O deizioů mam bugalerezh,

Pand aen, diluzi,

Get mamm da redek an ervi

Pe get ma zad d’ar beskerezh,

Men eh oc’h-c’hwi, men eh oc’h-c’hwi ?

O deizioů mam bugalerezh,

Na dous e oac’h !

 

C’hwec’h ‘oamp neuze, santez Mari,

Ŕr-dro d’an daol ;

Yac’h ha laouen e vevemp holl,

Da Zoue ha deoc’h e tougemp bri.

Bremań ema kemmet an taol.

C’hwec’h ‘oamp neuze, santez Mari :

N’omp mui ‘met tri...

 

Ar Marv ŕr an nor ‘n deus stoket,

Daet eo a-barzh :

Hon eurvad zo aet kuit ‘n un arc’h

Er vered parrez da gousket...

Hag ennon e c’hanas ur barzh.

Ar Marv ŕr an nor ‘n deus stoket...

— Ne ouelin ket !


Ne ouelin ket ! Re ‘m eus ouelet

Neuze, siwazh !

Ha c’hoant em behe d’ober c’hoazh,

D’ar glac’har zo tro d’am oaled !

Met ret eo bout kreńv e’it arc’hoazh.

Ne ouelin ket ! Re ‘m eus ouelet :

Eurioů kollet.

 

Daeroů a zic’hoanag divent

Am eus taolet

An devezhioů-hont ken kalet ;

Ra vahet benniget člkent,

Rak roet ho peus din ar Gweled !

Daeroů a zic’hoanag divent

Ma amzer gent !......

 

...Ha bremań petra lârin-me,

Pa oarit holl ?

Ma eurvad douarel aet da goll,

Bet on er c’hloerdi, en arme,

Baleet ‘m eus edan Ho heol.

Ha bremań petra lârin-me,

Dirak man Doue ?

 

Petra lârin Deoc’h, o Doue strizh,

Mor madelezh ?

Ar baourentez zo c’hwerv he laezh ;

Ar blev disec’het ‘houlenn gwlizh ;

An douar-mań zo lous e follezh.

Petra lârin Deoc’h, o Doue strizh,

‘Met eh on skuizh !

 

Daet on davedoc’h arselin ;

Doc’h Hos aoter

E klaskan dibun ma fater :

Sklaerderait-me hag e welin,

Komzit, ma tańvain Ho touster.

Daet on davedoc’h arselin

Ŕr man daoulin....


Yehann-Pier Kalloc’h, Ŕr an daoulin, Plon, 1921

Evit monet pelloc’h :

Ur stumm kanet brav-bras ag ar barzhoneg-mań a gaver ŕr bladenn JF Kemener, Enez Eusa, L’Oz Production, 1995. Un tammig fazi a ra ur sort : skriv ha lâret a ra « Geti, an c’hwezh [hwéH] ŕr hon taloů... », (a zo da gompren neuze : « Avec elle, le souffle sur nos fronts... ») e-lec’h « Geti, an c’hwez [hwéz]ŕr hon taloů... » (la sueur sur nos fronts).

 


JPD08/ Ki bihan-me, Anjela Duval

 

Ki bihan-me !

 

Aet ‘oas da harzal

Ouzh rodoů foll e garr-tan

Ha flastret out bet, paourig

Da gorfig astennet marv-mik.

Ez-kichennig ur poulladig gwad

Astennet ken brav ez repoz

Da bevar droadig ha da benn,

Frank digor da lagadoů

Da Eneig skańv nijet dija

Da wenva da Ouenn.

Ha me semplet ez kichen.

…Ur mignon ‘n deus toullet da vez

El liorzh, ma finoc’hes c’hoazh

Er mintin-mań ur bern douar gozed.

Da vamm Brandu, da vamm-gozh Fionn

Hag ar re all Hollnec’het

A c’hwesha al lec’h

M’out kousket da viken

Hag eus korn va lagad ur bread dour

bervet a ziruilh war va jod.

 

Ańjela Duval, 3 a viz Du 1979

 


JPD03/ Fousou, maronad, Anjela Duval

Fousou (maronad)

 

Da selloů ken doaniet

Paret war va re

A seblant ur bedenn

A ! Nag ‘m eus truez ouzhit.

Ha ma vije bet em galloud

Frealziń dit da boan

A, ma vijen bet Pareour !

 

Eus a betra out kablus ‘ta

Ki paour ? Peseurt dle eta

Ac’h eus da baeań, loenig mat

P’eo ret dit gouzańv kement

 

Kent rentań da dammig buhez ?

Daoust ha kontet zo dit evel pec’hed

An nebeud vioů-se paket ganit e kuzh

D’ar mareoů ma vages chas bihan ?

 

Daoust hag e vefe ganit un Ene da salviń ?

Ha setu te kollet bremań Fousoů.

Pelec’h ‘ta out tec’het, te ken gwan ?

Pelec’h out ‘n em guzhet da vervel

Evel da vreudeur gouez er c’hoadoů...

 

Tri deiz hon eus klasket

Da c’halvet a-bouez da anv

Gant ur vouezh ankeniet

Respont ebet...A ! Kavout da gorf !

Da gorfig paour kastizet gant hirgleńved

Da gelan a chomo eta da wennań

Dindan an Heol-loar ?

Pelec’h out ‘ta Fousou ?

Fousou ! Va Fousou mat !

 

Ańjela Duval, 9 a viz Gwengolo 1974


 

 

 

 


 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 


FL05/ Ar Vernikenn, JP Kalloc’h

 

Ar vernikenn

 

Gwelet em eus un dra hep par :

Ur garreg sonn ŕr he divhar,

Ha tro-ha-tro mor e kounnar ;

 

Hag ar garreg, — uhel he fenn,

A oa staget doc’h he c’hroc’hen,

Bihan-bihan ur vernikenn.

 

Digabestret ha didruez

An tonnoů divent a darzhe...

Met ar vernikenn a zalc’he.

 

Ha setu daet ar mor d’arsav,

Hag ar gaezh vernikenn tanav

D’ar roc’h a oa staget atav.

 

Ar vernikenn a oui krogiń :

‘Zoc’h ar roc’h ema ŕr e gein,

Tra ne c’hello he distagiń...

 

Hama, n’en deus netra gwiroc’h :

Čl ar vernikenn ŕr ar roc’h,

Ma c’halon zo staget doc’hoc’h !

 

Yehann-Pier Kalloc’h, Ŕr an daoulin, Plon, 1921

 


JPD07/ Planedenn, YB Piriou

Planedenn

 

Pa renkas dilezel ar gęr

Ha mont d’ar brezel da bellvro

Ar c’hleier galv a vralle taer

Ne zeuas ket he gwaz en dro

 

Pa ‘c’h eo aet kuit da seitek vloaz

E oa koant ‘vel ur rozenn wenn

Lizher avat n’he deus bet biskoazh

He merc’h zo kollet da viken

 

Ha pa laoskas he mab e barkoů

Da vont da vervel ‘vel an tad

An drez a greskas en e brajoů

Gant ar balan hag al linad

 

Bugale all ‘zo aet da Baris

Bevańs amań ne oa ket aes

Bugale all zo aet da Baris

Skeud an Ankoů ‘zo war ar maez

 

He zi bet gwezhall leun a vuhez

A zo digor d’an avel foll

Ha piv a gredo tamall neuze

M’he deus gwinardant war an daol ?

 

Kredit ac’hanon kompagnunez

Evit dastum o fezhioů aour

Un toullad mat eus an aotronez

A oar ober teil gant ar paour

 

Arc’hoazh e vo kaset d’an ospis

Hec’h unan gant he c’halon yen

He bugale zo aet da Baris

Pe da lec’h all n’ouzon ket ken.

 

Yann-Bęr Pirioů, Ar mallozhioů ruz

 

Evit monet pelloc’h : ur stumm kanet get Annie Ebrel a c’heller kavout ŕr ar bladenn Dibenn, Production An Naer

 


POELLADENNOŮ

 

Gerioů un tammig diaes

 

Renkań : verb- Dav eo dezhań mont du-se / Ret eo dezhań mont du-se / E rank mont du-se. Me a renk, me a renke, me a renko, me a renkas (p. simple).

Dilezel /Dilaoskań: verb – Dilaosket/ Dilezet eo ar vaouez gant he bugale. Leuskel a gostez = abandoniń. An ti-mań 'zo bet dilezet pell-zo : o kouezhań emań.

Ar c'hloc'h / Ar c'hleier : ańv- Son a ra ar kleier an iliz :«Bimbalom ! Bimbalom !...»

Taer : Bezań taer = Bezań brizh, rust. Un den taer = aes e ya e fulor, e kounnar. Aon 'meus eus an den drouk -mań rak taer eo . An avel taer neus torret ur bern gwez.

Ar gwaz : ańv- Gwaz = pried =/= Maouez= gwreg.Yann 'zo dimezet da Vari ; Yann a zo gwaz Mari, ha Mari 'zo gwreg Yann.

Koant : Koant evel ur rozenn = Brav evel ur rozenn.

Biskoazh (tremenet eo ) / Biken ( an amzer o tont) : james, morse. Biskoazh n'em eus komzet ganti ha biken ne rin.

Ar skeud : E galleg : l'ombre de quelque chose sur le sol, le mur.... Plij’ a ra din c'hoari gant skeud ma bizied.

Tamall : verb. E galleg : accuser. Tamallet e vez da Jakez bezań laer. N'eus netra da damall din-me.

Ar gwinardant : evajoů kreńv evel al lagout, ar wiski, ar skotch......

Aotronez : liester (pluriel) Aotrou.

Ober teil gant unan bennak : dispriz unan bennak (E galleg : mépriser quelqu'un)

 

 

 

Poelladenn kompren diwar selaou ar barzhoneg meur a wezh da-reńk

 

   Stumm A.

 

Pa renkas 1.............................. ar gęr

Ha mont d’ar 2 ....................... da 3 ..................................

Ar 4 ............................ galv a vralle 5 ..............................

Ne zeuas ket he 6 ............................ en dro.

 

      1 : dilezel   -    dilezet   - diaesaet  -  diazezet

      2 : c'hervel   -   gervel   - besel  -  brezel

      3 : korntro  - bellvro   - nitchevo   - karuso

      4 : seier   -   kizhier   -   c'hleier    - bizhier

      5 : seder    -   taer   -   sklaer     -   ponner

      6 : kwaz  -   c'hazh    - gwaz     - skoaz

 

 

Pa ‘c’h 1 eo 1 .............  ................. da seitek vloaz

E oa 2 .................. ‘vel ur rozenn 3 .........................

4 ..................... avat n’he deus bet 5 .......................

He 6 ......................... ‘ zo kollet da viken.

 

      1 : deuet kuit   - aet kuit    -  skoet kuit   - kae kuit

      2 : sant   -   moan     - koant     -   kant

      3 : velen  -    wennik    -   wenn    -   gorzenn

      4 : lizher      -  lazher      -    filzier      -    kizhier

      5 : warc'hoazh     - siwazh     - neoazh   -    biskoazh

      6 : merc'h     -    gwerc'h       -    c'hwec'h       -    berc'h

 

   Stumm B.

 

Ha pa  .......................  he mab e barkoů

Da vont da ........................... ‘vel an tad

An drez a  ....................... en e ...........................

Gant ar ........................... hag al ............................

 

..............   ........... ‘zo aet da Baris

 ................... amań ne oa ket aes

Bugale all ‘zo aet da Baris

.................... an Ankoů ‘zo war ar .................

 

He .......... bet gwezhall ..................... a vuhez

A zo .......................... d’an avel foll

Ha piv a gredo ............................ neuze

M’he deus  ..............................war an daol ?

 

Kredit .............................. kompagnunez

Evit dastum o ......................... aour

Un toullad mat eus an ...........................

A oar ..............   ................. gant ar paour

 

Arc’hoazh  .....    .............   ................ d’an ospis

................-unan gant he c’halon yen

He bugale zo aet da Baris

Pe da  ...............    ............ n’ouzon ket ken.

 

 


Poelladenn reizhskrivań (auto-dictée).

 

Pa renkas.............................. ar gęr

Ha mont d’ar ....................... da ..................................

Ar  ............................ galv a vralle ..............................

Ne zeuas ket he ............................ en dro.

 

Pa ‘c’h 1 eo  .............  ................. da seitek vloaz

E oa  .................. ‘vel ur rozenn  .........................

 ..................... avat n’he deus bet  .......................

He  ......................... ‘ zo kollet da viken.

 

Ha pa  .......................  he mab e barkoů

Da vont da ........................... ‘vel an tad

An drez a  ....................... en e ...........................

Gant ar ........................... hag al ............................

 

..............   ........... ‘zo aet da Baris

 ................... amań ne oa ket aes

Bugale all ‘zo aet da Baris

.................... an Ankoů ‘zo war ar .................

 

He .......... bet gwezhall ..................... a vuhez

A zo .......................... d’an avel foll

Ha piv a gredo ............................ neuze

M’he deus  ..............................war an daol ?

 

Kredit .............................. kompagnunez

Evit dastum o ......................... aour

Un toullad mat eus an ...........................

A oar ..............   ................. gant ar paour

 

Arc’hoazh  .....    .............   ................ d’an ospis

................-unan gant he c’halon yen

He bugale zo aet da Baris

Pe da  ...............    ............ n’ouzon ket ken.


Goulennoů

 

1- Piv ‘neus dilezet ar gęr ? Perak ?

 

 

2- Eus peseurt brezel emań o komz ?

 

 

3- Piv ‘zo chomet er gęr ?

 

 

4- Piv ‘zo aet  kuit da seitek vloaz ?

 

 

5- Keloů he deus roet d’he zud ? Perak ?

 

 

6- Perak ‘neus laosket ar mab e barkoů ?

 

 

7- Penaos eo aet ar feurm da vout ?

 

 

8- Da belec’h eo aet he bugale all  ?

 

 

9- Perak n’int ket chomet en-dro d’ar vamm ?

 

 

10- Piv eo an Ankoů ?

 

 

11- Pegiz eo an ti, ur wezh aet tout he bugale da Baris ?

 

 

12 - Petra ‘ra ar vamm neuze ?

 

 

13 - Eus peseurt aotronez emań o komz amań ?  Perak ?

 

 

14- Perak eo yen he c’halon ?

 

 

15- Da belec’h e vo kaset ?

 

 

16 Petra sonjit eus an istor-se ? Daoust hag eń e c’hell bezań gwir ? Displegit ?


Poelladennoů war ar yezh

A- Ha ma krogfec'h gant ar pennad / ar ger islinennet ?

     Skouer : - An drez a greskas en e brajoů

                   - En e brajoů e kreskas an drez.

 

1- Ar c’hleier a vralle taer.

 

2- Ar plac’h a oa koant ‘vel ur rozenn wenn.

 

3- He merc’h zo kollet da viken.

 

4- Bugale all ‘zo aet da Baris.

 

5- Skeud an Ankoů ‘zo war ar maez.

 

6- Ne zeuio ket he bugale en-dro.

 

B-Lakait ar verb en amzer ranket.

Gwezhall ne zeuas ket he gwaz en-dro.

    Warc'hoazh ne  ............. ket he gwaz en-dro.

 

Ar c’hleier galv a vralle taer an deiz-se.

     Ar c'hleier galv a .................. taer bremań ivez.

 

Gwinardant a oa ganti war an daol an devezh-se.

     Gwinardant a ................ ganti bremań ivez.

 

Gwinardant a oa war an daol an devezh-se.

     Gwinardant a ................. ganti warc'hoazh ivez.

 

Ne ouien ket  pelec’h e oa aet kuit he bugale dec'h.

     Ne .................. ket pelec'h .............. aet kuit ar vugale bremań.

     Ne .................. ket pelec'h ..................... kuit ar vugale warc'hoazh.

 

Da Baris ez aent da chounit o bara un amzer 'zo bet.

     Da Baris e .................. atav da c'hounit o bara bremań.

     Da baris e ................. c'hoazh da c'hounit o bara a-benn dek vloaz.

C.-Klokait an daolenn-mań.

 

 

He bugale ne zeuont ket d'he gwelet

 

Elle était jolie comme un petit oiseau

 

 

 

Dilezet eo bet ar skol gantań ha deuet eo da reiń an dorn d'e dud.

Erwan est accusé d’ętre un voleur

 

 

 

Ne ouzon ket mui pelec'h em eus kavet ar voutailh-mań

 


Yezhadur

 

a)- MA-UNAN : Le possessif devant unan équivaut en français «tout seul »= Ma-unan = moi seul, moi-męme. Il varie suivant la personne (cf l’anglais myself...) 

 

            - MA-UNAN, DA-UNAN, E-UNAN, HEC’H-UNAN, au singulier.

 

            -HON-UNAN, HOC’H-UNAN, O-UNAN, au pluriel.

 

            ( Noter HEC’H, HOC’H au lieu  de HE, HO devant les voyelles ).

 

 

 

Poelladennoů

 

Klokait gant ar stumm "....-unan" a zegouezh.

 

1- N’emań ket ................        8- Deuit .....................

 

2- ............. emaoc’h o vont.    9- .......... emań Enora o labourat.

 

3- Piv ‘zo o tont  ................ ?  10- N’emaomp ket ................o c’hortoz.

 

4- N’emaon ket ....................  11- Trist on ..................

 

5- O tańsal ............ emaint      12- N’emaout ket .................. o labourat.

 

6- Deus ............          13- Emaint  o vont da veajiń....................

 

7- N’ouzon ket .............          14- Klańv eo ............

 

 

 

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2

 

 

MojennoŮ

 

sorbiennoŮ

 

kontadennoŮ

 

sinadoŮ

 

 

 


 

 

 

 

DC02a/ Ar Mabinogion

 

 

Skeudenn tennet ag Al Liamm nnn 39, 1953               


Poell hag Araoun

 

Ur mintinvezh, e yaouankiz an deiz, ez eas Poell, prińs Deved, e Bro-Gembre, da chaseal gant e chas, er c’hoad bras tost d’e gastell. Dindanań e oa ur marc’h kreńv hag herrek.

Er c’hoad e oa ur frankizenn, da lavarout eo ul lec’h hep gwez. Pa zegouezhas Poell eno, e welas o tont di, en ur redek, ur c’harv, chas-hemolc’h war e lerc’h. Ar re-mań a sachas evezh Poell ; gwenn-lintrus e oant holl, ha dezho divskouarn ruz-flamm.

E-kreiz ar frankizenn e voe paket ar c’harv gant ar chas, diskaret ganto ha lazhet. Poell a dostaas, ha pellaat ar chas dianav, ha lakaat e re dezhań da zebriń ar c’harv.

 D’an ampoent, e welas Poell, o tont davetań eus ar c’hoad, ur marc’heg dianav, gwisket gant gloan louet, ha dindanań ur mell marc’h glas-louet.

 – A, brińs, gouzout a ran piv out-te ; n’az saludin ket avat, eme an den dianav. Rak gaou ac’h eus graet ouzhin.

 – Petra ‘ta ? a respontas Poell.

 – Biken n’em eus gwelet den oc’h ober un dra ken diseven : pellaat ur bagad-chas diouzh ar c’harv emań o paouez lazhań, ha reiń ar jiboez da chas all. Brud fall o talvezout ouzhpenn kant karv e c’hellan sevel warnout.

 – Ma m’eus‑me graet gaou ouzhit, ez on-me ivez prest d’az tigoll... Met piv out-te ?

 – Araoun, roue Annouen.

 – Salud dit, roue Annouen. Petra ‘m eus-me da ober evit, bezań mignon dit ?

 – Setu : Hafgan, roue war ul lodenn eus va bro, a ra brezel din. Ma teuez a‑benn da vezań trec’h warnań, ‑ hag aes e vo dit, ‑ neuze e vezi va mignon.

 – A zo mat. Penaos e teuin a-benn eus va c’hefridi ?

 – Setu : te, a vo me en Annouen e‑pad bloaz. Den n’az anavezo. Gant an holl e vo sońjet ez out, me.

 – Hag Hafgan, petra am bo d’ober gantań ?

 – A-benn bloaz hiziv, en em gavi gantań er roudour. Sko gantań un taol, unan hepken, hag Hafgan a varvo. Goulenn a ray un taol all diganit. Na selaou ket anezhań.

– Mat. Ha va Bro‑Deved ?

– Bez dinec’h. Ober a rin war he zro e‑pad ma vi en Annouen. Ha den na ouezo ez out‑te aet kuit diouzh Bro-Deved.

– Mont a ran eta da Vro‑Annouen. »

Poell a yeas da Annouen. Degemeret-mat e oa gant an holl, dre ma sońjent e oa distro Araoun diouzh e hemolc’h, ha tra ken.

 

Bloaz goude, deiz evit deiz, ez eas Poell betek ar roudour d’en em gavout gant Hafgan. E holl varc’hegeien a oa gantań.

Diouzhtu pa zegouezhas ar Roueed e-kichen ar stęr, e savas ur marc’heg ha lavarout

– Tudjentil Annouen, selaouit mat : n’eus emgann amań nemet etre an daou roue. Lezit anezho eta da zirouestlań o afer, i o-daou hepken.

Kerkent e tostaas an daou roue an eil ouzh egile, er roudour. Faoutet e voe skoed Hafgan, ha torret e houarn‑wisk gant taol goaf Poell. Enebour Araoun a gouezhas a-c’hwen e gein en dour, dreist talier e varc’h.

– En an’ Doue, eme Hafgan, tizhet d’ar marv, peogwir ac’h eus kroget gant va lazhań, peurechu da wall-daol.

– Klask unan all evit se, a respontas Poell.

Hag an holl dudjentil a oa aze da youc’hal : « Bevet Araoun, roue war Annouen a‑bezh ! »

An deiz war‑lerc’h ez eas Poell d’ar frankizenn. Araoun a oa eno ouzh e c’hortoz. Laouen‑bras e oant en em gavout.

– Bennozh Doue dit, eme Araoun, gouzout a ran ez out ur mignon feal. Pa vi distro d’az pro, e weli petra am eus graet evidout.

Ha pep hini a adkemeras e stumm gwirion.

Hag Araoun d’Annouen. Ha Poell da Zeved. D’an eil ha d’egile e voe graet degemer vat. Ha meuleudi dezho e kane an holl evit o gouarnamant dispar e-pad ar bloaz tremenet.

Adalek neuze e oa Poell hag Araoun mignoned vras : profań ‘reont an eil d’egile kezeg, kon‑hemolc’h, falc’huned, ha pep tra prisius gouest da laouenaat ur mignon.

 

K. Riou, Ar Mabinogion displeget e brezhoneg evit ar vugale, Al Liamm nnn 39, 1953

 



 

 

 

 

 

 

 

 

DC02b/ Ar Mabinogion

 

 

 

Skeudenn tennet ag Al Liamm nnn 39, 1953               


Poell ha Riannon

 

Ur menezig a oa tost da gastell Poell. Goursez Arberzh a raed anezhań. Bez’ oa un dorgenn disheńvel diouzh an torgennoů all. Ma pigne warni ur prińs, e oa sur hemań da welout un dra dibar bennak.

Un deiz e pignas Poell war beg ar menezig, gant e vignoned, e varc’hegerien hag e vevelien (e wazed).

 Hag i holl, degouezhet e beg Goursez Arberzh, a welas ur plac’h yaouank kaer-dreist azezet war gein ur marc’h gwenn, o vont gant an hent e-kichen an dorgenn.

– Hag unan bennak ac’hanoc’h, eme Boell, a anavez ar plac’h he marc’h gwenn ?

Nikun anezho n’en doa biskoazh gwelet ar plac’h-se.

– Kae war he lerc’h, a lavaras Poell da unan eus e wazed, ha goulenn diganti piv eo-hi.

 

Hag ar mevel ha mont. Ar marc’h gwenn a yae plaen ha goustadik gant e hent. Met kaer en doa an den redek ha redek ne c’helle tostaat tamm muioc’h ouzh al loen. Edo ar c’hwezenn o tiverań puilh diwar zremm ar gwaz. Hag ar marc’h gwenn o vont atav war e bouezig. Ha ne c’helle ket ar mevel tostaat tamm outań. Skuizh-marv e tistroas ar gwaz davet e aotrou.

– Gant piv ac’hanoc’h emań ar marc’h herrań ? a c’houlennas prińs Deved...

– Ganit-te ? Mat ! Kae da gaout ar plac’h he marc’h gwenn, ha gra d’az loen daoulammat par ma c’hell.

Pegen buan bennak avat e lakaas ar marc’heg e loen da zaoulammat, ne c’hellas tostaat ouzh ar marc’h gwenn. Ha skuizh-divi e tistroas da gaout Poell.

– Roit din va marc’h, eme Boell. Me va‑unan a yelo ‘ta da c’houlenn hec’h anv digant ar plac’h yaouank-se.

Met kaer en doa reiń kentroů d’e loen ne c’helle Poell tizhout ar marc’h gwenn. Seul vui e ise e jav, seul vui e pellae dioutań ar marc’h gwenn. Ha koulskoude ne oa ket neuz war hemań da vont tamm buan.

Ma youc’has Poell erfin :

– Itron, chomit a‑sav !

Hag hi a‑sav.

– Perak, eme Boell, n’oc’h ket chomet a-sav a‑raok ?

– N’her gellan, nemet goulennet e vefe diganin gant ur prińs. Ha n’out‑te ket prińs Deved ?

– Eo. Ha c’hwi, piv oc’h, mar plij ?

– Riannon eo va anv. Va zad a zo prińs war ul lodenn all eus ar vro.

– Ouzh ho toare em eus gwelet ez oc’h ur brińsez.

Ha Poell, o welout pegen kenedus e oa Riannon, a sońjas diouzhtu e plijfe dezhań dimeziń ganti. Ha goulenn diganti :

– Ha laouen e vefec’h da vezań prińsez Deved ?

– Ya, laouen. Met d’ur prińs all ez on‑me prometet gant va zad. Ne blij ket din koulskoude.

– Piv eo hennezh ?

– Gwaoul, mab Klud.

– Ha ne c’hellan‑me ober netra evit ho sikour ?

– Eo, emezi. A-benn bloaz hiziv, e vo, e lez va zad, ur banvez bras, da geńver va eured gant Gwaoul, mab Klud. Deus eno, ganit truilhoů ur c’hlasker‑bara war da zilhad prińs. Ha kemer ar sac’hig-mań a roan dit. Ur sac’h-hud eo.

– Petra rin-me gantań ?

– Gouzout a rez emań ar gwir gant ar glaskerien-vara da vont-tre e ti ar prińs pa vez pred bras el lez ?

– Ya, gouzout a ran. Ha da bep paour e vez roet boued e-leizh e sac’h.

– Mat ! Deus er sal gant da sac’hig. Goulenn diganin kargań anezhań a voued. Ha me ‘grogo d’hen ober. Leun avat ne vo morse, kaer em bo sankań boued ennań.

– Ha neuze ?

– Bez’ e c’houlennin diganit : Perak n’eus ket tu da leuniań da sac’h ? Respont a ri din : Ne vo leun nemet dont a rafe ur prińs da lakaat e dreid er sac’h.

Ha Gwaoul, mab Klud, a zeuay da lakaat e dreid er sac’h ?

– War an taol e vrasay ar sac’h ha Gwaoul e-barzh ! Neuze skoulm start da sac’h...

– Mat-tre. Kement-se holl a rin.

Bloaz war-lerc’h e oa pred war an ton bras e lez tad Riannon. Hag azezet e oa Riannon etre he zad ha Gwaoul, mab Klud. P’edod e­-kreiz ar pred, setu ur mevel o tont ha d’e heul ur c’hlasker-bara, ur sac’hig gantań en e zorn.

– Mar plij, eme an den truilhek, ur begad boued e sac’hig ar paour‑kaezh !

Ha Riannon o sevel da lakaat boued er sac’h... Met kaer he doa, ne zeue ket a‑benn da leuniań anezhań.

– Perak n’eus ket tu da gargań dit da sac’h ? emezi.

– Ne vo leuniet, a respontas ar paour, nemet ur prińs a zeufe da waskań ar boued ennań gant e dreid.

– Piv a lakay e dreid er sac’h ? eme Riannon en ur c’hoarzhin hag o sellout ouzh Gwaoul.

– Hag e rin-me, eme Waoul.

Ha Gwaoul da lakaat e dreid er sac’h. Ha diouzhtu, setu ar sac’h o vrasaat, o vrasaat. Ha Gwaoul e‑barzh en e bezh.

Ar paour, trumm, da skoulmań e sac’h, startań ma c’hellas.

Neuze e tennas e druilhoů ha lavarout :

– Poell, prińs Deved ez on‑me. Diganeoc’h, Aotrou, e c’houlennan da bried ho merc’h, Riannon.

E keit-se e krie Gwaoul en e sac’h :

– Va lezit da vont er‑maez !

– Selaou da gentań. Poell, prińs Deved ez on‑me. Riannon a fell dezhi dimeziń ganin-me ha nann ganit‑te. He zad a zo laouen bras...

– Mat ! Mat ! eme Waoul. Me ivez, met diskoulmit buan ar sac’h-diaoul-mań.

Neuze e voe lezet da vont er-maez eus ar sac’h. Ha tizh warnań e tistroas d’e vro.

Riannon a zimezas gant Poell. Hag eishtez e padas ar friko.

 

K. Riou, Ar Mabinogion displeget e brezhoneg evit ar vugale, Al Liamm nnn 39, 1953

 



 

 

 

 

 

 

 

DC02c/ Ar Mabinogion

 

 

 

Skeudenn tennet ag Al Liamm nnn 39, 1953               


Manawezan, mab Lir

 

Prederi, mab Poell ha Riannon, a zimezas gant Kigva. Ha Riannon, goude marv Poell, a eilzimezas gant Manawezan, mab Lir. O fevar e vevent eürus e Bro‑Deved. Ur wezh e rejont ur pred war an ton bras gant o mignoned. Goude debriń, ez eas an holl da ober un dro war C’hoursez Arberzh.

Sklaer ha sioul an noz. A‑daol‑trumm avat, setu koumoul du o c’holeiń ar vro a-bezh. Ken tev e oa ar vrumenn ma ne c’helle ket an dud en em welout.

Nebeut‑ha-nebeut e sklaeraas adarre an oabl. Met liv ebet ken eus mignoned Prederi, Manawezan, Kigva ha Riannon. Distreiń a reas ar re‑mań d’o lez. Sioul-sioul e oa : den ebet, ennań, na, matezh, na mevel, nag er gegin, nag er c’hav, nag er marchosi. Mont a rejont e pep ti eus Bro‑Deved. Holl ziez Bro-Deved a oa sioul‑sioul, goullo, hep tan. Ne oa mui o vevań er vro nemet Prederi, Manawezan, Kigva ha Riannon.

– Sur, eme Brederi, ez eo strobinellet hor bro.

– Chomomp amań, eme Manawezan, betek ma vo distrobinellet.

Hag i hag ober evel-se.

 

Bemdez ez ae Prederi ha Manawezan da chaseal. Un deiz, p’edont war-nes tizhout un hoc’h‑gouez, e weljont ur c’hastell nevez, e‑lec’h ne oa bet biskoazh ti ebet.

Al loen a gavas repu er c’hastell‑se. Ha Prederi gant e chas war-lerc’h al loen gouez, daoust da ali kontrol Manawezan. Betek kreiz ar maner ez eas Prederi.

Petra ‘welas eno ? Ur mell chaodouron aour a‑istribilh en aer war-bouez peder chadenn, aour, hir-hir, ken ne weled fin ebet dezho.

Prederi a sońjas :

– Kas a rin ganin d’ar gęr ar chaodouron aour-mań.

Hag eń ha kregiń enni. War an taol avat e pegas e zaouarn ouzh ar chaodouron, e pegas e dreid ouzh al leur, e pegas e vuzelloů an eil ouzh eben. Ma ne c’hellas mui rannań grik.

Aet skuizh o c’hortoz, e tistroas Manawezan d’e gastell, hep Prederi. Riannon, pa glevas an abadenn, a redas d’ar maner evit klask he mab Prederi. E welout a reas en e sav, hep gallout na fińval, na komz. Buan e klaskas‑hi distagań daouarn Prederi. Met touch a reas‑hi ouzh ar chaodouron. Ha setu‑hi, raktal, hep gallout na fińval nag he zreid, nag he daouarn, nag he zeod.

D’an noz e oa trouz bras, evel kurun. Hag e steuzias ar c’hastell nevez gant Prederi ha Riannon ennań. Ken ne chome mui e Deved nemet Manawezan ha Kigva, trist-bras da vezań kollet Prederi ha Riannon...

 

Manawezan en doa hadet gwinizh e tri fark tost d’e vaner. Un nozvezh hańv ez eas da welout stad an ed. Azv e oa ar gwinizh ; poent e oa troc’hań anezhań.

D’ar mintin war‑lerc’h e teuas eta d’e bark kentań gant e falz. Alas ! Torret e oa an holl bennoů gwinizh ne chome mui er park nemet plouz.

– Ur gwall hud a zo war Vro‑Deved, eme Manawezan ; met daou bark all am eus c’hoazh.

D’an deiz goude, pa’z eas d’an eil park e kavas e winizh evel er park kentań : plouz hep greunenn ebet.

– Me a fell din gwelout piv a zo evel-se o trastań va eost, a lavaras Manawezan.

Hag eń mont da guzhat d’an noz en trede park evit gouzout ervat petra c’hoarveze. Pa zeuas hanternoz, setu logod, ur vandennad bras-spontus, o tont er park. Biskoazh n’he doa Manawezan gwelet ken bras bandennad logod.

Pignat a rae al logod betek ar pennoů gwinizh. Ha ne oa penn‑ed ebet hep ul logodenn o tebriń ar greun anezhań.

Buanań ma c’hellas e lammas Manawezan war al loenedigoů. Met buanoc’h c’hoazh e tec’has al logod. Ne c’hellas an den pakań nemet unan vihan. Lakaat a reas anezhi en e vaneg. Ha d’ar gęr.

– Petra ‘zo ganit ez maneg ? eme Gigva.

– UI laerez.

– UI laerez en ur vaneg ?

Ha Manawezan da gontań an istor penn‑da-benn da Gigva.

– Petra ‘ri dezhi ?

– Krougań anezhi a‑benn ar mintin.

D’ar mintin e plantas Manawezan daou damm koad en douar hag e lakaas un tamm koad a‑dreuz dezho. E oa kroget da ober ur gordennig evit krougań al logodenn, pa welas o tont davetań un den estren.

– Demat dit‑te, eme an estrańjour. Perak e sellez kement‑se ouzhin‑me ?

– Dre ma n’em eus gwelet den ebet e Bro‑Deved abaoe pell ‘zo.

– Petra emaout o vont da ober d’al logodenn-mań ?

– Ul laerez eo-hi, hag emaon o vont d’he c’hrougań.

– Perak, krougań ul loen ken bihan ? Lez anezhi da vont kuit hag ul lur arc’hant dit.

– Nann, krouget ‘vo.

– Tri lur arc’hant dit.

– Nann ha nann ; krouget ‘vo al laerez.

– Eizh lur...

– Nann. Ha perak ec’h eus-te kement a c’hoant da gaout al logodenn-mań ?

– Sorser on, eme an estrańjour, ha me eo hag en deus sorset Deved, cheńchet tud da vro e logod. I eo hag o deus debret da winizh‑te. Ha dec’h d’an noz e fellas d’am gwreg bezań logodenn ivez evit gallout mont da zebriń gwinizh. Hi eo ac’h eus‑te paket. Ro din va gwreg en-dro hag e vo echu an hud war Zeved, hag e weli adarre Riannon ha Prederi.

– A zo mat. Met holl dud Deved e fell din gwelout adarre, ha bev. »

Hag ar sorser ha treiń e vazh-hud. Un trouz setu Prederi ha Riannon war an hent. Neuze e c’halvas ar sorser :

– Logod, amań ! Ha setu holl dud Deved dirak Manawezan.

– Ro din bremań al logodenn a zo ganit, » a lavaras ar sorser. Manawezan a lezas al logodenn da vont er-maez eus ar vaneg. Ha setu al loen o tont da vezań ur plac’h yaouank kaer.

Eürus e vevas goude Manawezan ha Riannon, Prederi ha Kigva. Ha morse ne voe mui sorset Bro-Deved.

 

 

K. Riou, Ar Mabinogion displeget e brezhoneg evit ar vugale, Al Liamm nnn 39, 1953

 



 

 

 

 

 

 

DC02d/ Ar Mabinogion

 

 

 

Skeudenn tennet ag Al Liamm nnn 39, 1953               


Branwen

 

Bennigetvran a oa en amzer‑se roue war Gembre. Ken bras e oa ma ne c’helle mont e ti ebet. Ret e oa bet sevel evitań un deltenn uhel-uhel.

Ur c’hoar en doa, Branwen, hag ur breur, Evnisien. I ne oant ket ramzed. Branwen a oa ur plac’h yaouank kaer‑dreist, karet gant an holl ; Evnisien, avat, a oa un den kriz.

Un devezh edo Bennigetvran, Branwen, Evnisien, o mevelien ha marc’hegerien azezet war reier Harlec’h, hag e weljont listri o tont daveto. P’erruas ar bigi en aod, e kasas Bennigetvran unan eus e vevelien evit gouzout piv a oa o tont evel-se.

– O, Aotrou Roue, eme ar mevel pa zistroas. Aze emań Mazholouc’h, roue Iwerzhon, deuet da c’houlenn da c’hoar Branwen evit pried. »

Neuze e tilestras Mazholouc’h. Degemer kaer a oa graet dezhań gant roue Kembre hag a roas urzh da aozań ur pred dispar. Ha Branwen a zimezas gant Mazholouc’h, roue Iwerzhon.

D’an deiz war-lerc’h e kemeras Mazholouc’h ha Branwen hent Iwerzhon. Bennigetvran a roas evel prof da bried e c’hoar lod eus e gezeg gwellań. Evnisien a yeas droug ennań en abeg d’ar prof-se. Ha petra ‘reas ar pezh fall‑se ? Gant e gontell e troc’has divskouarn ha muzelloů ar c’hezeg.

Trist‑tre e oa an daou roue o welout kement-se.

– Den drouk eo va breur Evnisien, eme Bennigetvran. E-lec’h ar c’hezeg‑se e kinnigan dit, Mazholouc’h, ur prof all : ur chaodouron bras‑bras, plas enni da meur a zen. Ur chaodouron hud eo. E‑pad ar brezel, taol enni da soudarded lazhet hag i a zeuay bev en‑dro.

– Bennozh Doue dit, eme roue Iwerzhon. Ha Mazholouc’h, Branwen, o mevelien ha marc’hegerien a zistroas da Iwerzhon. Eno e voe graet degemer laouen dezho, gant an holl. Ha Branwen a c’hanas ur mab, Gwern.

A‑benn ur pennad amzer e ouezas pobl Iwerzhon istor kezeg Kembre. Adalek neuze ne fellas mui da Iwerzhoniz kaout Branwen da rouanez, peogwir e oa‑hi c’hoar da Evnisien. Hag e lakajont anezhi en un toull-bac’h e‑lec’h ne c’helle mui gwelet nag he fried nag he babig. Ha bemdez e teue kiger al lez da reiń dezhi ur javedad.

E-pad tri bloaz e padas evel-se. A-benn neuze e teuas Branwen da zońvaat un dred ha deskiń dezhań penaos mont da Gembre da gaout Bennigetvran.

Skrivań a reas‑hi ul lizher evit displegań d’he breur he stad truezus. Stagań a reas al lizher dindan askell al labous hag hemań a nijas betek Kembre.

Diskenn a reas war skoaz Bennigetvran. Trist-meurbet e voe roue Kembre goude lenn lizher e c’hoar. Hag eń ha gervel e soudarded, hag aozań pep tra evit mont da ober brezel ouzh Iwerzhoniz drouk. Evnisien, daoust da ali kontrol ar roue, a fellas dezhań mont ivez gant ar re all.

An holl a bignas el listri, nemet Bennigetvran. Hemań a dreuzas ar mor gant dour betek e zaoulin hepken.

– Petra eo ar gwez-se war an dour ? eme tud Iwerzhon. Petra eo ar menez‑se o treuziń ar mor ?

– Kembreiz ha va breur o tont d’ho kastizań, a respontas Branwen.

– Petra ober ? eme Mazholouc’h. Torromp ar pont war ar foz a zo en-dro d’al lez. Hag e vezimp e surentez.

– Penaos tagań Iwerzhoniz ? eme Kembreiz. Emaint el lez diwallet gant ur foz‑dour don-don. Ne c’hellimp ket mont betek enno.

– Eo, eo, a respontas Bennigetvran. Hervez ar c’hrennlavar : Ra vo ar penn pont ! Me eo hag a vo ho pont.

Ha roue Kembre oc’h ober pont war ar foz, e dreid war ur ribl, e zaouarn war an hini all. Hag an holl soudarded a dreuzas ar foz war gorf o roue.

Pa welas Mazholouc’h kement‑se, e c’halvas e guzulierien evit klevout diganto petra ober.

– Ro he frankiz da Vranwen, eme unan.

– Ha savomp un ti da Vennigetvran, a lavaras unan all. Roue Kembre a vo laouen sur ma c’hell erfin kaout un ti bras a-walc’h evitań.

– Mat-tre ho kuzulioů, eme roue Iwerzhon.

Hag eń ha kas keloů eus kement-se d’e vreur-kaer.

Pa glevas kement-se e teurvezas gant roue Kembre echuiń ar brezel.

Savet e voe an ti bras gant Iwerzhoniz. E-kichen pep piler anezhań, e lakajont ur sac’h. Evnisien a welas ar seier. Ha goulenn digant Iwerzhoniz :

– Petra eo se ?

– Bleud, a voe respontet dezhań.

Ha Evnisien o tastournat ar seier. Ur soudard a gavas e pep hini anezho. Hag eń ha tagań an holl soudarded-se.

Pa voe echu an ti e roas Mazholouc’h hag Iwerzhoniz ur pred bras en enor da Vennigetvran ha da Gembreiz. Branwen a oa ouzh taol gant he mab, etre an daou roue. Ha laouen an holl.

P’edo oc’h echuiń debriń, e c’halvas Bennigetvran e niz bihan ha c’hoari gantań un nebeudig.

Goude ez eas ar babig betek Evnisien. Prim e pakas Evnisien ar bugel, ha teurel anezhań en tan.

Neuze e savas trouz ha reuz bras en ti uhel. Krogad spontus a voe etre Iwerzhoniz ha Kembreiz.

E-kreiz an emgann e teuas sońj da Vazholouc’h eus ar chaodouron‑hud. Teurel a reas enni e soudarded lazhet. Ha d’ar mintin war‑lerc’h edont bev adarre, mut avat. Evel-se ez eas an trec’h gant paotred Iwerzhon.

Pa welas kement-se en em lakaas Evnisien e‑touez Iwerzhoniz lazhet. Taolet e voe er chadouron d’e dro. Neuze e vrasaas korf breur drouk Branwen. Ma torras al lestr‑hud. Met tarzhań a reas ivez bruched Evnisien. Ha mervel.

Glaozet e voe Bennigetvran gant ur bir kontammet. Gourc’hemenn a reas d’e soudarded troc’hań dezhań e benn ha kuitaat Iwerzhon gant Branwen.

Kembreiz bev (seizh anezho hepken !) a zistroas d’o bro, trist-meurbet, en ur zougen penn o roue. Degouezhet e Kembre e varvas Branwen, rannet he c’halon gant ar glac’har.

 

K. Riou, Ar Mabinogion displeget e brezhoneg evit ar vugale, Al Liamm nnn 39, 1953

 



JPD02/ Gab Lukaz

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Skeudennoů tennet a Guide de la Bretagne mystérieuse, emb. Tchou

 


Tro Gab Lukaz

 

Gab Lukaz a oa devezhier en Run Riou. Bemnoz e tizroe da Gerdreskenn e-lec’h ma oa o chom gant e wreg hag e bemp bugel, ‘barzh an teuskań eus lochennoů ar vilajenn baour. Rak Gab Lukaz evit bevań e dud n’en devoa nemet an dek gwenneg a c’houneze bemdez. Mistri Run Rioů a dalc’he dezhań kalz. Bep Sadorn da noz e vije lakaet fin. Ar mestr a baee e sizhunvezh da C’hab hag ar vestrez a roe dezhań war ar marc’had un draig bennak evit tud Kerdreskenn.

Ur sadorn da noz e lavaras dezhań :

« Gab, lakaet em eus a-gostez evidoc’h ur sac’had avaloů-douar. Kaset-eń eus ma ferzh da Vadalen Denez, ho kwreg. »

Gab Lukaz a lavaras bennozh Doue, a sammas ar sac’had war e choug hag a yeas en hentoů, goude bezań lavaret nozvezh vat da dud an ti.

Tri c’hardlev sur a oa eus a Run Riou da Gerdreskenn. Gab a valee skańv da gentań. Al loar a oa sklaer hag ar flip en devoa evet en devoa tommet dezhań. Kement ha bezań hardishoc’h, ec’h ae ‘n ur c’hwitellat hag en ur sońjal pegen sart e vije Madalen Denez o welet anezhań o tizreiń gant ur sac’had avaloů-douar. An deiz war-lerc’h e vije poazhet leizh ar pod-houarn ; un dailhenn kig-sall a vije lakaet gante, hag an holl a lipje o bizied.

Mes ‘benn neuze, ar flip o vezań kollet e vertuz dindan aer yen an noz, Gab a santas pouez e zevezh o vorzań e izili outań hag ar sac’had avaloů-douar o pounneraat war e zivskoaz. Souden e vanas hep distagań e c’hwitelladenn.

E oa oc’h arruout e-kichen kroaz Kerantour lec’h ma kouezhe war an hent bras hent bihan mereuri Nizilzi.

« Ma kavfen da vihanań, emezań, ur c’harr bennak war ma hent ! Ma feiz, ec’h an bepred d’azezań ur pennad amań war sichenn ar groaz, kement hag ober un dennadenn. » Taol’ a reas e sac’h war an douar hag ec’h azezas en e gichen da lakaat an tan war e gorn.

Ar vro a oa sioul tro-dro.

Souden, chas Nizilzi a grogas da yudal truezus.

« Daoust petra ‘zo c’hoarvezet d’ar re-se ? » eme Gab Lukaz.

Hag eń o klevet neuze, ‘barzh an hent bihan don, trouz ur c’harr o tont. An ahel, lardet fall, a wigoure ken a rae : wig-a-wag !

« Bon ! eme Gab, setu-me o vont da vezań disammet. Tud ar maner, moarvat o vont d’an traezh da Lokmikael. Kas a refont ma sac’h din betek toull ma dor. »

Kerkent, ar c’hezeg hag ar c’harr a difoupas war an hent bras. Ar c’hezeg a oa treut hag eskernek, pezh ma oufes gwelet. A dra sur, n’eo ket kezeg Nizilzi e oa ar re-se hag a vije bepred flour ha lart evel an toaz. Ar c’harr a oa feuzet gant plenkon diskloz ; ar reilhoů a horjelle a bep tu. Ur pikol den, ul lankon bras ken diwalc’het hag e gezeg a oa o touch. Un tog ledan a c’holoe e zaoulagad. Gab n’hallas ket gouzout piv e oa.

Hopal a reas warnań memestra.

« Ma den mat, emezań. N’ho pefe ket un tamm plas en ho karr evit ar sac’had avaloů-douar-mań ? Brevet on gantań. N’an ket pelloc’h ‘vit Kerdreskenn. »

Ar charretour a dremenas ha ne respontas ger.

« ‘N deus ket klevet ac’hanon, eme Gab, kement a drouz ‘vel a ra e gozh kariolenn ? »

Koulskoude, n’houlle ket mankout war e daol. Hastań ’reas lazhań an tan war e gorn ha bountań anezhań en e c’hodell ; ha da gregiń en e sac’h ha war-lerc’h ar c’harr... Hemań n’ae ket gwall brim. Gab a dapas anezhań, hag en ur ober ouf e laoskas e sac’h da gouezhań e-barzh.

Mes penaos ‘ta ? Ar sac’h a zo tremenet a-dreuz d’ar c’hozh plenkon ha kouezhet war an douar !

« Pesort karr an drampet eo hemań ? » eme Gab.

Serr ‘ta e sac’h hag e fell dezhań poz anezhań ur wezh all e-barzh ar c’harr en ur vountań anezhań donoc’h an dro-mań. Mes fońs ar c’harr, ret eo krediń, a oa poazh penn-da-benn rak ar sac’h a dremenas a-dreuz ha Lukaz a reas memes tra. O-daou e ruilhjont war an hent bras.

An harnez, koulskoude, a zalc’he da vont. Ar charretour ne oa ket zoken dizroet da sellet.

Gab a lezas anezhań da vont. Pa’n devoe kollet ar gwel warnezhań e kredas mont ‘trezek Kerdreskenn ; ‘benn ec’h arruas er gęr e oa hantervarv gant ar spont.

« Petra ‘zo c’hoarvezet ganit ? » eme Madalen Denez, o welet anezhań ken stummet fall.

Gab Lukaz a gontas e dro.

« ‘C’hanta ! Sell aze ! » emezi. « Karrig an Ankou ‘teus gwelet ! »

Gab a voe darbet dezhań tapout an derzhienn. An deiz war-lerc’h e klevas an taolioů o son. Mestr Nizilzi a oa marv, en noz a-raok, etre dek eur ha dek eur hanter.

 

Anatole ar Braz, Mojenn an Ankoů, lakaet e brezhoneg get Erwan ar Moal (Dir-na-Dor),

emb. e Kroaz ar Vretoned, miz Even 1911


POELLADENNOŮ

 

Setu amań holl darvoudoů ar gontadenn ; siwazh ! En dizurzh spontus emaint.Lakait anezhe en urzh mar-plij ganeoc’h.(lakait un niverenn dirak pep frazenn).

 

Erru’ a reas Gab er gęr hanter-varv gant ar spont.

Ar vro oa sioul tro-dro.

Lampat a reas Gab barzh ar c’harr gant e sac’had pato.

O tiskuizh war sichenn ar c’halvar oa Gab Lukaz.

Kouezhout a reas ar sac’had war an hent.

Ar charretour a dremenas ha ne respontas ger.

Klevet a reas Gab ur c’harr o tont hag an ahel a wigoure.

Gouiet ‘neus Gab e oa marv Mestr Nizilzi.

Erru oa skuizh Gab o tougen ar sac’had pato, morzet e oa e izili.

Gab Lukaz a drugarekaas e vistri hag a yeas barzh an hent ar sac’h war e gein.

Gab Lukaz a c’hwitelle skańv e droad.

Kuitaat a reas tud Run Rioů

Ar sadorn-mań eo bet roet ur sac’had avaloů-douar dezhań gant mestrez Run Rioů.

Goulenn a reas Gab un tamm plas evit e sac’had d’al lankon.

Lazhań a reas e gorn ha boutań a reas anezhań ‘barzh e c’hodell.

Taol’ a reas e sac’had er c’harr.

Kont’ a reas e istor d’e wreg.

Gab Lukaz a elumas e gorn.

Ar charretour a gendelc’has gant e hent.

Laouen eo Gab Lukaz da gaout unan bennak war e hent evit disammań anezhań.

Tremen a reas Gab sac’had ha tout dre ar c’harr.

Chas Nizilzi a grogas da yudal truezus.

Al loar oa sklaer hag ar flip ‘noa evet ‘noa roet nerzh dezhań.

 

 


HM05/ Sinadoů, dastumet get Mikael Madeg, Dastum, Komz 1

Sinadoů

 

 

1/ Glas Plougastell

 

Marteze evedon dek vloaz bennak, hag evedon e skolaj Lesneven. Hag un nozvezh, war dro teir eur bennak diouzh ar mintin, ez on bet dihunet gant ur glas. Hag... ne oa ket kleier Lesneven a oa o son. E oa kleier Plougastell. Tregont kilometr deus ar gęr, hag e kleven kleier Plougastell. Hag e pade, hag e pade, hag e pade.

Setu me dihuniń an hini oa em c’hichen, a oa un den eus a Blougastell ivez. Hag e lavaran dezhań :

-       Jamari, ‘glevez ket glas Plougastell ?

-       Ro peoc’h ! a lavare eń.

-       Eo, klevet a ran, a lavaran dit. Klevet a ran kleier o son deus Plougastell. Hag… sur, sur, eo kleier Plougastell ez int, n’eo ket kleier Lesneven !

-       N’eus trouz kleier ebet neblec’h, a lavare eń, ale kousk !

A-benn ar fin e tihunan anezhań adarre hag e lavaran dezhań :

-       Lavar din petra d’ober.

-       Ma, ‘peus nemet lavaret da chapeled !

Setu, me krog em chapeled hag… kousket. ‘Meus en em roet da gousket. Hag… en devezh war-lerc’h, va zad a delefon din hag e lavar :

-       Gouzout a rez, da voereb a zo marv.

Honnezh oa plac’h yaouank kozh, hag a gare ac’hanon spontus.

-       Da voereb zo marv hag he deus galvet ac’hanout pa ‘vedo marv.

-       Da bet eur ez eo marv ?

-       O, war-dro teir eur diouzh ar mintin.

An dra-se zo en em gavet din.

 

(L. Bodenes, Plougastell)

 

 

2/ Marvet e Tunizi

 

An dra-se a zo tremenet er bloavezhioů seizh ha tregont pe eizh ha tregont. Ur c’houzin a oa oc’h ober e amzer soudard e-barzh an Tunizi. Hag a zo bet beuzet eno.

Hag... ‘Meus bet klevet va mamm goude-se, un nebeut devezhioů, daou pe dri devezh a-raok ma oa en em gavet an dra-se‚ ‘meus klevet anezhi o lavaret edont e-barzh ar vered, e giz m’emań... e giz an dud diwar ar maez, goude an oferenn, ez eont war ar bezioů, ar re varv atav, bezioů ar familh. Hag eno ‘oant bet ivez war bezioů ar familh. Hag e oant chomet diwar-lerc’h ar re all, un tammig, da gomz.

Hag int-i o doa klevet e-giz pa vije unan bihan, unan bihan o leńvań : ur mous bihan o leńvań. Hag int-i souezhet... hag... ne welent ket perak, unan bihan ‘barzh ar vered o leńvań. Int-i o sellet war o zro. Ne welent netra. Aet pelloc’hig da welet : ne welent netra.

Hag... int bet souezhet mat eus an dra-se, ha n’eus ket bet respont deus an dra-se nemet un nebeut devezhioů goude-se. Daou pe dri devezh goude, deuet me ‘gav din an aotrou maer, da lavaret : « Ur c’heloů trist on deuet da lavaret deoc’h », da lavaret da, da va moereb. « Ho mab a zo marv, beuzet ‘barzh an Tunizi »

Hag un nebeut devezhioů goude-se oa deuet da sońj dezho deus an dra-se. « Sell, an dra-se oa… ». E sońje dezho… ar mab oa, mat, douetus bras, beuzet er momed-se p’he doa klevet anezhań o leńvań, mestal ur mous bihan o leńvań ‘barzh ar vered.


3/ Ar mor war an treuzoů

An dra-mań zo bet en em gavet gant ur vaouez eus ma bro, a oa o chom e-kreiz ar maezioů, aze, en ur geriadenn. Hag he gwaz a oa martolod, da lavaret eo pesketaer. Hag ez ae bep mintin da besketa, abred, abred, abred, kreiz an noz c’hoazh, evel-just.

Hag un nozvezh, er mod-se, ma oa aet kuit, hi a gave dezhi e oa un trouz drol aze e-kichen he zi : e giz ma vije bet trouz ar mor. Hag... koulskoude ar mor a oa pell, hag a-raok klevet trouz ar mor e vije ret kaout ur pezh gwall amzer pe ur pezh tampest. Hag... koulskoude, peogwir e kleve c’hoazh tost d’he zi a oa aet da zigeriń an nor. Hag er-maez he doa gwelet ar mor, ar mor hag a oa deuet betek ar porzh, a oa deuet e kreiz ar porzh, aze. E-kreiz ar porzh ne oa nemet ar mor, ne oa nemet dour partoud.

Hag hi serriń an nor, hag o vont en-dro e-barzh an ti, evel-just, ankeniet ha tout. O klask kompren petra oa en em gavet. Koulskoude, an ti a oa pell mat deus ar mor ; daou gilometr d’an nebeutań, hag e oa war an uhel kentoc’h.

Hag ar pezh a oa en em gavet, kazi sur, e oa ur sinad, kar, pa oa deut an deiz goude-se, he doa klevet, he gwaz oa bet beuzet en ur gemer e vag. Diouzhtu en ur vont gant dour red he doa troet e vag, hag e oa bet beuzet he gwaz.

(I. Gourmelon, Plougastell)

 

 

4/ Kabarus

Du-mań gwezhall e teue ur marc’hadour amann da zaspugn amann, ur wezh ar sizhun, pea. Hag e kase ar vioů gantań. Hag e anv dezhań a oa Kabarus. N’ouzon ket eus pelec’h e teue hennezh evit kaout un anv er mod-se. Kabarus a oa eń tout, eń, hag a ouie brezhoneg. Hag... hennezh oa graet deus outań an aotrou Kabarus, kar, hennezh, ur wezh dastumet an amann gantań, sur a-walc’h eo pinvidik a-walc’h. Hag en doa amzer da vont da chaseal ha da besketa, setu... oa bet laosket dezhań an douaroů du-mań evit dezhań dont da chaseal p’en doa c’hoant. Setu ni, ar vugale, oa kustum o welet anezhań, oa boaz da welet anezhań hag e chas, hag o c’hwitellat. Hag ar chas e-touez an avaloů-douar, e-touez ar maiz. Hag er mod-all ez ae a-wezhoů ivez da besketa, pea.

Hag... Setu neuze ur wezh, an dra-se zo pemzek vloaz zo marteze eus an dra-se. Hag… div c’hoar din ‘deus lavaret da ma mamm er mod-se, diouzh ar mintin :

-       Che, ni hon eus klevet Kabarus, aze, e-pad an noz, a oa o hopal d’e chas, hag o c’hwitellat, ha tout.

Ha setu Mamm ‘lavare dezho :

-       Ket bezań. Kabarus ne vez ket aze e-pad an noz

Hag e lavare ar merc’hed... ar re-se a oa dek vloaz bennak, eizh pe dek vloaz bennak... ar merc’hed ‘lavare dezhi :

-       A yao’vat ! Ni hon eus klevet : Régine ‘deus klevet, Evelyne ‘deus klevet : an div o deus klevet

Setu, Mamm komańset… an dra-se a oa drol un tammig, pea. Klask gouzout petra ‘vez bet klevet.

Hag an deiz war-lerc’h oa bet klevet Kabarus oa bet beuzet ‘barzh an Dorchenn. N’ouzon ket hag eń e ouezoc’h ‘barzh pelec’h emań an Dorchenn. An dra-se zo etre Penmarc’h ha Beg ar Raz, hag a rae eń tout an aod, nemet ez eus aze ur plas e-lec’h maz ‘z eus reier. Hag ur bern tud a za da besketa. Ha lod deus outo ‘vez lopet gant ar mor er mod-se.

Hag, sur a-walc’h, ma mamm ‘deus lavaret an dra-se a oa ur sinal bennak, marteze, e oa bet beuzet dija d’ar poent, hag e oa e ene o redek ar vro, o c’hwitellat d’ar chas, n’ouzon ket.

(Agnes Helies, Tremeog)

 

Testonioů dastumet get Mikael Madeg, emb. ŕr gasedig, Komz nnn 1, Dastum


POELLADENNOŮ

 

Ar mor war an treuzoů (I.Gourmelon, Plougastell)

 

An dra-mań zo bet en em gavet gant ur ............................ eus ma bro, a oa o chom e-kreiz ar maezioů, aze, en ur ............................. . Hag he gwaz a oa martolod, da lavaret eo ............................ . Hag ez ae bep mintin da ............................, abred, abred, abred, kreiz an noz c’hoazh, evel-just.

Hag un nozvezh, er mod-se, ma oa aet kuit, hi a gave dezhi e oa un ............................ drol aze e-kichen he zi : e giz ma vije bet trouz ar ............................ . Hag... koulskoude ar mor a oa pell, hag a-raok klevet trouz ar mor e vije ret kaout ur pezh ............................pe ur pezh tampest. Hag... koulskoude, peogwir e kleve c’hoazh tost d’he zi, e oa aet da zigeriń an ............................ . Hag er-maez he doa gwelet ar mor, ar mor hag a oa deuet betek ar ............................, a oa deuet e kreiz ar porzh, aze. E-kreiz ar porzh ne oa nemet ar mor, ne oa nemet ............................ partoud.

Hag hi serriń an nor, hag o vont en-dro e-barzh an ti, evel-just, ............................ ha tout. O klask kompren petra oa en em gavet. Koulskoude, an ti a oa pell mat deus ar mor ; daou gilometr d’an nebeutań, hag e oa war an uhel kentoc’h.

Hag ar pezh a oa en em gavet, kazi sur, e oa ur sinad, kar, pa oa deut an deiz goude-se, he doa klevet, he ............................ oa bet beuzet en ur gemer e ............................ . Diouzhtu en ur vont gant dour red he doa troet e vag, hag e oa bet ............................ he gwaz.

 

 

a)      Poelladenn kompren dre vras

 

Lakait ur groaz dirak ar respont(oů) mat.

 

1.Gant piv eo bet en em gavet an istor-se ?

  ur vaouez eus bro ar c’honter   ur paotr eus bro ar c’honter   ur vaouez eus ur vro estren   ur vaouez eus Breizh

2.Pelec’h e oa o chom ?

  e-kreiz ar c’hoadoů   e-kreiz ar mor   e-kreiz ar maezioů   e-kreiz ar porzh   e-barzh ur geriadenn

3.Petra a oa micher he gwaz ?

  martolod   medisin   labourer-douar   pesketaer

4.Peur ez ae da besketa ?

  e-kreiz an noz   abred-tre   goude lein   war-dro peder eur tri warn-ugent

5.Peur he deus klevet un trouz iskis ?

  pa oa o tebriń merenn   diouzh an noz   diouzh ar mintin

6.Petra oa an trouz-se ?

  trouz un traktor   trouz ar mor   trouz an avel   trouz al lapoused

7.Perak ne oa ket posubl klevet an trouz-se ?

  abalamour ma oa re bell ar mor   abalamour ma oa an noz   abalamour ma oa e-mod-se

8.Petra he deus graet neuze ?

  aet eo da zigeriń an nor   aet da zigeriń ar prenestr   aet da zigeriń un voestad piz-bihan

9.Petra he deus gwelet ?

  deuet e oa ar mor e-kreiz al liorzh   deuet e oa ar moc’h e-kreiz ar porzh   deuet e oa ar moc’h e-kreiz al liorzh   deuet e oa ar mor e-kreiz ar porzh

10.Petra he deus graet war-lerc’h ?

  serret he deus an nor   aet eo da zebriń he fiz-bihan en-dro   aet eo en-dro en he zi

11.Pelec’h e oa an ti ?

  pell mat deus ar mor   daou gilometr eus ar mor   war an uhel

12.Petra zo c’hoarvezet d’he gwaz ?

  beuzet eo   marvet eo   kousket eo

13.Peur ?

  un devezh goude   daou zevezh goude   ur sizhunvezh goude   pemzektez goude   ur miz goude

 

b)      Poelladenn kompren dre ar munud

 

Selaou mat ar c’hasedig ha leugn an toulloů zo bet lakaet en destenn.

 

c)      Labourat war geriaoueg ar mor :

 

Lak ur ger brezhoneg dindan pep skeudenn. Peseurt hini na vez ket kavet e-barzh an istor-se ? Gra ur c’helc’h ruz tro-dro dezhań.

 

 

 

d)      Labourat war ar gerioů diaes

 

Gra biroů etre ar gerioů hag an termenadurioů a glot ganto.

 

Gerioů

 

. Kęriadenn

 

. Gwall amzer / Tempest

 

. Ankeniet

 

. Sinad

 

. Beuziń

Termenadurioů

 

. Un dra a ro da c’houzout eo tost unan bennak da vervel

. Mervel en dour

 

. Un nebeut tiez bodet asambles

 

. Pa’z eo fall-tre an amzer (avel greńv, glav-pilh...)

. Pa n’emaomp ket en hon bleud, enkrezet.

 


 

e)      Daou c’hoari bihan :

 

Sell ouzh ar skeudenn e-lec’h m’emań Mickey ha Dingo. E-touez ar skeudoů zo e-kichen, n’eus nemet unan hag a c’hellfe bezań hini ar pesketaer. Peseurt hini eo ? Displeg penaos ez peus graet evit kavout ar respont.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


An hini mat eo

N’eo ket an hini mat

Perak ?

 

Skeud A

 

 

 

 

 

Skeud B

 

 

 

 

 

Skeud C

 

 

 

 

 

Skeud D

 

 

 

 

 


Piv en deus paket ar pesk ?

 

 

 

 

 


JPD05/ Alanig al louarn, Jakez Riou

 

Troioů-kamm Alanig al Louarn

 

Lip-e Bav ar c’hazh ‘zo deuet, a-berzh ar roue Nobl, da gerc’hat Alanig al Louarn evit mont d’ar palez da vezań barnet war lec’h e holl dorfedoů. Kaset eo bet a-raok Lom, an arzh, met hemań ‘zo bet touellet digant al louarn ha deuet eo en-dro e-unan d’ar palez hanter-varv. Difiz ‘neus ar c’hazh ouzh al louarn...

Lip-e-Bav a zegouezhas d’an abardaez e-tal Kastell-al-Laer. Alanig a oa azezet dirak toull an nor, o kemer aer vat. Saludiń a reas anezhań :

« Aotroů Alanig, a-berzh ar roue on deuet d’ho kavout, da lavarout deoc’h dont d’ar palez diouzhtu, pe ker e kousto deoc’h ha d’ho tiegezh. Nobl a zo aet droug bras ennań abaoe m’eo deuet Lom en-dro en ur stad truezus. »

Alanig a respontas :

« Deuit tre, ma niz muiań-karet, ha Doue d’ho pennigo. »

Ar sońjoů treitour a oa e penn al louarn a oa disheńvel-meurbet diouzh ar c’homzoů flour-se, hag an amprevan a glaske penaos e vije deuet a-benn d’ober taolioů trubarderezh all. Hag, evit touellań gwelloc’h ar c’hazh, e lavare dezhań : ma niz.

« Ma niz, petra a vo servijet deoc’h d’ho koan ? Gwelloc’h e kousk unan pa vez leun e gof. Chwi a zebro hag e kousko henoazh em zi, warc’hoazh ez aimp hon-daou da balez ar roue. Fiziańs am eus ennoc’h. C’hwi eo an hini a garan ar muiań eus ma holl gerent. An arzh a oa deuet da ma c’havout an deiz all. Ur gwall loen eo, ha droug a ya ennań buan. Penaos em bije kredet ober hent gantań ? Ganeoc’h ervat ez in, ha warc’hoazh vintin zoken. »

Lip-e-Bav a lavaras :

« Krediń a ra din, Alanig, e vefe gwelloc’h kemer diouzhtu hent Kemper-Kaourintin. An noz a zo sklaer, al loar a zo o sevel, hag an hentoů a zo sec’h ha kompez. »

« O ! eme Alanig, ne garan tamm ebet beajiń dre an noz. Ne oar ket unan petra c’hoarvez. Hag ar mignon a denn e dog pa dremen e-biou deoc’h da greisteiz a c’hellfe ober deoc’h ho stal ma tegouezh deoc’h tremen e-biou dezhań pa vez sonet hanter-noz. »

« Mat ! eme Lip-e-Bav, chomomp amań eta da c’hortoz warc’hoazh, ha lavarit din petra a vezo da goan. »

Alanig a lavaras, a vouezh izel ha flourig :

« O ma niz, ne raimp ket chervad, evel e palez ar roue. Ma fredoů a vez atao dister, ha ne zebran nemet meuzioů treut. Ma hoc’h eus c’hoant, evelato, e servijin deoc’h mel fresk, ar mel gwellań a gaver er vro. »

« Ne garan ket ar mel, e feson ebet. Ma n’eus netra all ebet en ti, e karfen gwelloc’h kaout d’am c’hoan ul logodenn bennak. Mirit ar mel evit ar re all ».

« Ha plijout a ra deoc’h kement-se al logod ? a c’houlennas Alanig. Logod e-leizh a servijin deoc’h. Ar miliner, ma mignon, en deus en e vilin ouzhpenn ur c’harrad logod. Bemnoz e vez drailhet seier nevez dezhań. Sac’hadoů bleud a ya en o c’hof. Kemeret o deus an hardizhegezh da zont zoken en e di d’ober abadennoů dańs, pa vez leun o c’hof. Pellig ‘zo ne c’hell mui kousket e-pad an noz gant ar cholori a vez e kement korn eus an ti, eus ar c’hav d’ar c’hrignol. »

« O, eme Lip-e-Bav, deomp di buan ‘ta. Din-me e plij kenań-kenań ar c’hig logod. Nag ur c’had nag ur glujar ne dalvez ul logodenn. »

« Deomp ‘ta neuze, a lavaras Alanig. An taol-mań e viot servijet gwelloc’h eget roue an Turki. Deomp diouzhtu. Arabat koll amzer. »

Setu-int o-daou d’ar vilin.

Degouezhet e oant. Alanig en doa graet un toullig er voger, rak dre ar vilin e oa aes-tre mont da glud ar yer. Hag an deiz a-raok, en doa plantet tro e gouzoug kilhog ar miliner, ar gwellań kaner er barrez. Mab ar miliner a oa aet klańv p’en doa gouiet e oa marv e gilhog. Beradoů gwad ha pluńv a gavas en toullig, hanter guzhet en ur c’horn. Ne oa ket bet pell o stennań ul las ennań, ha gwazh-a-se evit al louarn a zeuio da astenn e fri. Alanig a santas c’hwezh al las stennet. Lavarout a reas eta da Lip-e-Bav :

« Ma mignon, it dre an toull-se e-barzh ar vilin. Me a chomo amań er-maez da ziwall, e-pad an noz, e-pad ma viot o chaseal al logod. Ne vezo ket diaes deoc’h pakań ur bern anezho. Selaouit !.... Ne glevit ket anezho oc’h ober cholori ! Pa ho pezo ur c’horfad, c’hwi a lavaro din. Arabat eo dimp en em goll henoazh. Warc’hoazh d’ar beure ez aimp a-gevret da balez ar roue, rak berroc’h e vez kavet an hent pa vezer daou-ha-daou o veajiń. »

Lip-e-Bav a selle ouzh an toull gant kalz a zisfiziańs. « N’eus toull all ebet ? » emezań da Alanig. Hag Alanig dezhań, en ur ober un tammig goap : « Feiz, nann, n’eus toull all ebet ! Unan n’eo ket a-walc’h ? Ha ken aonig-se oc’h ? N’em bije ket kredet. Ma ! Distroomp d’ar gęr. Ma gwreg a frito deoc’h da goan ar gwellań kig a zo en ti. »

Neuze, Lip-e-Bav, gant ar vezh en doa, a lammas en toull. Ha kerkent ar skoulm lagadenn a stardas dezhań toull e c’houzoug.

Pa santas en-dro d’e c’houzoug ar skoulm lagadenn daonet, Lip-e-Bav a redas un anken vras penn-da-benn da livenn e gein. Sachań a reas a-raok, sachań a reas a-dreńv, ha da gement sachadenn, ez ae ar skoulm war strishaat, ha muioc’h-mui e veze stardet gouzoug ar c’hazh paour, aet berr e alan gant ar skoulm ha gant ar spont. Neuze Lip-e-Bav a c’halvas Alanig gant ur vouezh flour ha truezus. Alanig a selle outań hag a lavaras en ur c’hoarzin :

« Ata, Lip-e-Bav ! Ha blaz mat a zo gant ar c’hig logod ? Lart a-walc’h int ha tener eo o c’hig ! Met petra ‘glevan ? Perak e rit kement a reuz ? Marteze n’eo ket aozet ar pred gant a-walc’h a aked evit ho kenoů milzik ? Lavarit din ‘ta, ma ‘z in da zihuniń ar miliner, da lavarout dezhań degas deoc’h pezh hoc’h eus ezhomm evit ma plijo ar pred-mań d’ho teod ha d’ho staon. ‘M eus aon avat, ne selaouit ket ac’hanon. Ho kalon a oa digor, met bremań ho kenoů eo an hini a zo digor-bras. Chomit eta da ober miaou keit ha ma karot. Bremaik e teuio ar mestr da reiń deoc’h fest ar vazh, evel ma roas an Aotroů Rustevel d’ar paour kaezh Lom. Alo ! Kenavo, genaoueg ! Ma tegouezh deoc’h en em dennań bev ac’halen, e teuio sońj deoc’h meur a wezh moarvat eus Alanig al Louarn ».

Ha Alanig kuit.

 

Jakez Riou, Troioů-Kamm Alanig al Louarn, Gwalarn nnn 89, Ebrel 1936

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3

 

 

DanevelloŮ

 

beajoŮ

 

buhedigezhioŮ


DC10/ Mousa, An Ao. Klerg

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Skeudenn get Th. Busnel, tennet a Ma beaj Jeruzalem,         

moullet e ti Prud’homme, Roazhon, 1903                               

 

                                  

 


Mousa

 

Ar wezh-mań e fell din reiń deoc’h da anavezout ma mignon nevez. Ya ‘vat, abaoe hirie ec’h omp deuet da vezań mignoned, Mousa ha me. Eń marteze, a c’hellfe a-walc’h bezań ankouaet ac’hanon ; evidon-me, n’ankouain ket anezhań birviken.

Mousa a zo ur soudard turk a c’hell kaout marteze un hanter kant vloaz bennak. Gwisket distres a-walc’h, emichańs, ‘vel ar soudarded all. Memes tra, e kavan ez eo re dezhe war ar poent-mań. E vragoů moan-moan a ra eus e zivesker evel div wadigenn. E chupenn a zo ivez kalz re strizh evitań, ha kalz re verr, peogwir e tremen e c’houriz lęr war lein ar botonoů kouevr a zo staget war al lostoů. Ya, pa gomzfit din deus un den kampet faro, komzit din deus Mousa.

Ur paotr jentil avat, ‘vel na n’eus ket, hag ur paotr a zever. Plijout a ra eston d’an ofiserien. Setu perak, o vezań n’en deus netra, pe gazi netra d’ober e vez lezet gante da vont d’ambroug ar belerined a ziskenn gwezh-ha-gwezh e ostaleri Itron-Varia-Frańs. Ha eń na c’houlenn ket gwelloc’h : tammoů mat a werzh-butun a dalv dezhań e garg a ambrouger.

Gantań ‘vat, n’hon eus ket ezhomm da gaout aon eus den ebet. Gwa d’an nep a glaskfe ober dimp un dismegańs bennak ! Dorn Mousa a gouezfe warnań, pe ar vazhig a dalc’h en e zorn.

O vezań m’eo muzulmad, e oar reizh ar pezh a zo difennet dimp ober el lec’hioů sakr a zo gouestlet da Vahomet. An deiz all e harze unan eus ar belerined da vutunat war leurenn an div voskeen veur. Na c’houlenne ket kennebeut e vije aet hini ebet anezhe ‘barzh ar moskeennoů get e votoů lęr.

Hirie e teu ar sońj din da c’houlenn digantań, en ur wignal dezhań hag en ur drailhań gantań tammoů galleg : « Perak eta, Mousa, na lezes ket ac’hanomp, an deiz all, da vont ‘barzh ar voskeenn gant hon botoů ? - « Sultan ! » emezań.

Ar ger-se hepken a deu gantań. En ul lâret anezhań, avat, e ra sin, gant e zorn, da droc’hań e c’houg.

Intentet em eus : n’eus ket d’ober fent gant difennoů sakr ar sultan.

Met gwa dezhań, mar displij dezhań e vez graet anezhi gant e soudarded. Ni ne baouezomp ket, en ur ziskenn da gouvant ar Groaz-Santel, d’ober anezhi gant e Vousa, ha hemań na c’houlenn ket gwelloc’h evit-se. Fentus eo, dreist-holl pa glask, brec’h-ouzh-brec’h gant ur pelerin, kerzhet d’ar paz en ur lâret, ‘vel soudarded hon bro : » Unan, daou ! Unan, daou !… »

 

Louis Le Clerc (Kloareg ar Wern), Ma beaj Jeruzalem,

moullet e ti Prud’homme, Roazhon, 1903

 


PG12/ Petra a weler eus menez ar Gwez oliv : ar mor Marv eus a Sodom da Gęr-Is

 

Petra a weler eus menez ar Gwez oliv : ar mor Marv eus a Sodom da Gęr-Is

 

Kentań tra a ran goude hadlein, eo mont da zaoulinań e kav don ar Gredo : eno, war a lârer, en em vodas an daouzek abostol ‘raok en em dispartiań, evit urzhań, en daouzek artikl, ar pezh a dle da grediń ur c’hristen mat.

Ac’hane e savan war gribenn ar menez. Uheloc’h c’hoazh e savjen mar drofe ‘n em fenn : rak neb a gar a c’hell pignal dre ur vińs-tro bete beg un tour uhel ha moan a zo amań, sonn en e sav, ‘us d’un iliz rusian.

Mes re a amzer ac’h afe ganin, ha re e koustfe se d’am divhar.

Petra bennak e welan ma gwalc’h deus traoń. Daoust piv, goude bezań savet war Venez Bre, a fellje dezhań pignal war doenn pe war dour chapel Sant Herve, war digarez dizolo muioc’h a vro ?

C’hwel du-hont, ‘trezek ar sav-heol, ar Mor Marv gant e liv glas-plomm. Bezań ‘zo etrezań ha me tosennoů ac’h a war ziskenn ‘n ur ziskouel din o c’heinoů gwenn-loued. Bezań ‘n eus ar Mor Marv pemp lev warn-ugent a-hed ha pemp en e vrasań ledander. Ha pegeit emań ac’hann ? Kalz pelloc’h ‘vit na lârfe ‘n nen : nav lev, hag eń na seblant ket bezań e tu-hont da deir. Seblantout a ra ivez bezań kalz izeloc’h evidon. Se, avat, n’eo nemet ar wirionez. Ur mil metr bennak en em gavan a-us dezhań, penegwir e tiskenn eń pevar c’hant metr izeloc’h ‘vit ar Mor Kreizdouarek, a zo d’e dro c’hwec’h kant metr izeloc’h evit menez ar Gwez OIiv.

Na zo neblec’h e-kreiz an douar, na dour sall, na dour dous hag a chomfe ken izel dindan dour ar Mor Braz.

Na zo neblec’h kennebeut dour hag a vefe blazet ken fall hag hini ar Mor Marv : lâret a rafe ‘n nen e vefe ennań eoul-maen ha dour sall mesk-ha-mesk. Bezań ‘zo ennań bep sort traoů mat da gemer tan : bitum, asfalt, nitr, soud, hag all. Ha noazus int holl ‘vit an alan ha ‘vit ar gwad.

Setu perak na weler ket a besked bev er mor-se. Pesked marv, ‘vat, na lâran ket : gwazh d’ar re en em ankoua da zont eno gant dour ar Jourden : mervel ‘reont diouzhtu, hag o c’horf d’an deun : rak an dour a zo ponner-ponner ha poan ‘nefe an traoů o chom war var. Setu perak ivez ec’h a war eilpenn neb a glask neuńvial er Mor Marv, ‘met bezań ‘vefe un diskraper eus ar c’hentań.

‘Vel ma weler eta, n’en deus ket laeret ar mor-mań e anv : n’hell netra bevań ennań.

‘Barzh ar Skritur Sakr e komzer eus ar Mor-Marv ‘vel ur mor milliget. Marteze e oar ma lennerien evit petra. Mar n’ouzont ket, setu-amań.

Amzer ar patriarch Abraham (Bezań ‘zo abaoe pevar mil vloaz) e kouezhas mallozh an Ao. Doue war ur gęr anvet Sodom, a ‘n em gave war ribl ar Mor-Marv. Aet drouk ennań o welet he zud en em vreinań gant ar gwashań dizurzhoů, e laoskas warni tan eus krec’h, ha tan eus traoń : ha setu ‘nezhi en ludu. An hevelep darvoud en deus nevez zistrujet (er bloavez 1902) kęr Sant Pęr ar Martinik. Mar na ve ket adsavet, ha mar dalc’h c’hoazh ur pennad ar menez Peilhet, hec’h amezeg da zislonkań tan ha moged, petra ‘vo gwelet ‘benn pevar mil vloaz eus kęr Sant-Pęr ? Netra, hep mar ebet.

‘Vit Sodom, na chom ket diouti an disterań tra. Klasket ‘zo bet war ribl al lagenn, klasket en he goueled. Poan gollet : kavadenn ebet.

Feiz, n’eo ket ni, Bretoned, a vo souezhet eus se. Ur gęr ivez hon deus kollet, Kęr-Iz. He dizurzhioů ha dreist-holl dizurzhoů ar brińsez Dahud, merc’h he roue Grallon, a dalvezas dezhi bezań lonket gant ar mor : eus a se ec’h omp sur. Mes n’ouzomp ket pelec’h e oa. N’he deus lezet netra war he lerc’h : biskoazh maen eus he mogerioů n’en deus roet krog da zant an eor. Lârout a reer ec’h int bet gwelet a-dreuz d’an dour gant lagad lemm ar verdeidi : ul lâradenn eo se, ha netra ken.

Louis Le Clerc (Kloareg ar Wern), Ma beaj Jeruzalem,

moullet e ti Prud’homme, Roazhon, 1903.



DC09/ Ur c’hrennard iskis : Mońsig « Maman Sion », an Ao Klerg

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Skeudenn get Th. Busnel, tennet a Ma beaj Jeruzalem,

moullet e ti Prud’homme, Roazhon, 1903

 


Ur c’hrennard iskiz : Mońsig Maman Sion

 

Emań ar berc’hinderion / ar birc’hirined o weladenniń un ti e lec’h ma vez degemeret ha savet bugale emzivad. Dalc’het eo an ti-se gant C’hoarezed ar Garantez - da lâret eo gant Leanezed, Seurezed – deuet eus ar Frańs. Diskouezet e vez ar vugale dezho.

 

Unan anezhe dreist-holl a chomomp holl da sellet hep skuizhań. Ur bugel nammet koulskoude, brec’h ebet dezhań, nemet un tamm ibilh kigennek, hag eń berr-berr, a zo e-pign ouzh e skoaz gleiz. E dreid zoken a zo gweet un nebeudig, hag unan anezhe, an hini kleiz, a zo hanter baket gant ul lien gwenn, ‘vel pa vije goret.

Pa deuas war an douar, unnek vloaz zo, en Konstantinopl, e kavas e dad anezhań ken vil ken e kemeras mezh dioutań, ha ne lezas ket diskouez anezhań d’e vamm. En magerezh el lakaas hag en dalc’has e-pad pemp bloaz. Mes, diwar neuze (…) ne gasas ken gwenneg ebet d’ar wreg a save ar paour-kaezh mońs. « Kenavo dit, neuze ! » emezi. Hag ar bugel lakaet e maez he zi.

 Ar marv a oa o c’hedal anezhań pa oa bet degemeret gant ur c’hristen a gasas anezhań (…) da C’hoarezed ar Garantez d’e sevel ; ha setu penaos en deus, ‘benn ar fin, kavet ar bugel ur vamm vat, an hini a reer anezhi gant an holl e Jeruzalem « Maman Sion ». An anv-se eo anv « C’hoar Sion » a ren an ti-mań abaoe m’eo bet savet.

He mońsig, ‘vel just, eo he bugel ar muiań karet, dre m’eo e zoare ar muiań truezus. Gwir eo n’eo ket diaes e garout : amgraüs eo ar pezh a c’heller bezań, hag ur galon aour en deus en e greiz. Ha neuze, spered holl eo, gouest da zeskiń ar pezh a gar. (…)

E skiant ivez na baouez da greskiń. ‘Vit skrivań n’en deus ket e bar. Pa wel ac’hanomp oc’h arruout, en em lak en e goazez war un daol, e tap gant bizied an troad dehoů un daolennig maen-glas, hag e harp anezhi war e droad kleiz. Neuze e laka ur vazhig du, moanaet eus ar beg, etre biz meud hag eil biz e droad dehoů, hag eń da skrivań, ken brav ‘vel ma raje ur mestr-skol, ar gerioů gallek-mań : « Bonjour, les pčlerins français ». Da gentań e chomomp holl estlammet o welet kement-se, ha goude, hep bezań en em glevet, ez a hon dorn d’hon godell da glask ur bakchij ‘vit ar skrivagner bihan.

Kement a stad a zo en hon mońsig, ken e stag adarre da skrivań. C’hwel amań ar ger gallek a deu gantań ar wezh-mań « Merci ! » Ger berr, ha koulskoude ur ger hag a zo talvoudus evidomp.

Goude skrivań, debriń. Daoust ha ne vez ket roet da zebriń d’hon faotrig evel e vez graet d’ar poupigoů ? Nann, nann. Evit diskouez dimp penaos en em vag ar paotrig, e laka al leańnez un tamm bara sec’h dindan e ibilh-skoaz, hag ouzh e dreid un toullad kakaouetennoů, frouezh bihan sec’h heńvel a-walc’h ouzh filbich ar gwez fav.

Ha kerkent ar mońsig o kregiń gant e zent en e vara. Goude pep begad e tiblusk div pe deir gakaouetenn gant bizied e dreid, ha, gant e dreid adarre, e toug anezhe d’e c’henou ‘vit chaokat anezhe war-un-dro gant ar bara.

Biskoazh kement-all n’hon eus gwelet. N’hen ankouafomp birviken.

 

Louis Le Clerc (Kloareg ar Wern), Ma beaj Jeruzalem,

moullet e ti Prud’homme, Roazhon, 1903.


POELLADENNOŮ

 

1. DRM :

Dibabit ar Respont Mat.

 

a) Deus piv zo kaoz en istor ?

         ¨ deus ur bugel pinvidik  ¨ deus ur bugel dilezet gant e dud

 

b) Piv en doa mezh dioutań ?

         ¨ e dad       ¨ e vamm

 

c) Gant piv eo bet savet da gentań ?

         ¨ e dad       ¨ e vamm     ¨ ur vagerez

 

d) Gant piv eo bet savet goude ?

         ¨ gant « Maman Sion »    ¨ gant e vamm       ¨ gant den ebet

 

e) E pelec’h e tremen an istor ?

         ¨ e Jeruzalem                ¨ e Konstantinopl  ¨ e Breizh

 

f) Penaos e vez kavet ar bugel-se gant ar birc’hirined ?

         ¨ ne reont ket van ¨ souezhet int, ha laouen ¨ trist int

 

g) Petra a dalv al lesanv a vez roet d’ar paotr : « mońs » pe « mońsig » ?

         ¨ un den treut       ¨ un den a vank ur vrec’h dezhań       ¨ un den foll

 

2. Goulennoů :

 

a) Peseurt lodennoů eus e gorf a zo nammet ?

         -

         -

b) Pe oad eo ar paotr-se ?

 

c) Perak eo bet dilezet gant e dad ?

 

d) Perak n’eo ket bet savet gant e vamm ?

 

e) Perak eo chomet e ti ar vagerez pemp bloaz nemetken ?

 

f) Perak eo estlammet ar birc’hirined o welet anezhań o skrivań war un daolennig

maen-glas ?

         -

         -

g) Petra eo ar « bakchij » a glaskont en o godell ?

 

h) Peseurt boued a zebr dirak ar birc’hirined ?

 

i) Penaos e ra evit debriń ar boued-se ?

 

3.    Geriaoueg :

Setu er vann kleiz doareoů ar paotrig. Liamm anezho gant ar pezh a glot a zehoů.

 

E zoare (hervez e dad)

·         

·         

paket gant ul lien

Brec’h kleiz

·         

·         

truezus

e dreid

·         

·         

brav

e droad kleiz

·         

·         

vil

e zoare (hervez Mamm Sion)

·         

·         

N’en deus hini ebet

e skritur

·         

·         

gweet

 

4. Sevel frazennoů :

Gant ar gerioů mesk-ha-mesk eo ret deoc’h sevel ur frazenn a dalv ar frazenn vat a zo a-us.

 

Ur memor bras en deus   

a  zeskiń  gar  ar  eo  gouest  pezh da

         ŕ

 

Hegarat-tre eo

         eo  pezh  bezań  amgraus  ar  a  c’hell

         ŕ

 

N’eus ket daou zen gouest da skrivań evel ma ra

         E  BAR  N’EN  deUS  skrivań  evit  ket

         ŕ

 


DC03/ Ar sembolenn, T Jaffrenou

 

 

 

 

 

 

 

Skeudenn tennet ag ur paper euvrer embannet get Dihunamb er blezioů 1930

 

 

 


Ar sembolenn

 

Daou di-skol a oa, unan lik evit ar baotred hag unan kristen evit ar merc’hed. An hini lik a oa renet gant an Aotrou Bouder, genidik a Blougonver, ouzh e skoazellań un eiler yaouank, an Aotrou Losteg, a Lohueg.

Ne oa ket kalz a baotredigoů e skol an Ao. Bouder, daoust da Garnoet da vezań ur barrez vras, gant he 2.800 a drevidien. Ne veze ket kaset an holl vugale d’ar skol, pell ac’hano… Mar boamp tri-ugent, e oa an hirań…

Bet on pevar bloaz o heuliań skol ar bourk. Eno ‘m eus desket ar « rudimant », evel ma lavared. Deskard mat a-walc’h e oan, plijout a raen d’an Aotrou Bouder kenań : alies e teue du-mań da ober kaoz gant ma c’herent, ha da gas dezho ma notennoů.

Nemet avat, e rebeche ma zad na zalc’he ket a-walc’h warnon da gaozeal galleg. Ne oa nemet brezhoneg holl ganimp kanfarted vihan, hag ar paour-kaezh Ao. Bouder a golle kalon o welout na zeske netra an hanter eus e vugaligoů. Ne zeue ket en e benn evel just, e oa fall an doare-deskiń ; tamall a rae ar vugale hag o zud, e-lec’h tamall ar C’houarnamant, a oa e Zoue – rak fougeal a rae gant ar Republik.

E skol Garnoet, evel e lec’h all e veze roet ar « sembolenn » d’ar re a veze tapet o vrezhonegań. Ur votezig-koad a oa ar sembolenn. Un devezh, ma oa degouezhet ar sembolenn ganin, hag aon ganin tapout pevar daol gwalenn war ma bizied, ha pinijenn goude ar skol, em boa stlapet ar votezig en ur puńs.

« Gant piv emań ar sembolenn hiriv ? » a c’houlennas an Aotrou Bouder da beder eur. Grik ebet gant den.

« Alo, respontet ‘ta an neb en deus ar sembolenn ! » Grik ebet c’hoazh.

 « Ma, eme ar mestr-skol, mar n’en em ziskuilh ket an hini en deus skoachet ar sembolenn, e chomot holl e pinijenn betek koan.

- Me ‘m em eus kollet anezhi... emezon-me en ur ober van da ouelań.

- Pelec’h ‘c’h eus kollet anezhi, Jaffrennou ?

- Kouezhet eo e-barzh ur puńs hep gouzout dare din.

- Penaos ‘ta ? Kouezhet er puńs. Gaouiad ! Anzavit ‘ta hoc’h eus stlapet anezhi er puńs, maleürus bihan. Kastizet e viot, ha start ! »

Ober a reas an Ao. Bouder ur sach war ma divskouarn, lakaat a reas war ma fenn ar « boned azen » gant gourc’hemenn din mont da zaoulinań dirak e vurev. Met kollet ar sembolenn, ne voe ket graet unan all goude se.

Pa oan er skol, an taolioů hag ar skouarnadoů a oa aotreet. An Ao.Bouder en doa ijinet div jahinerezh nevez. Sachań war an divjod gant e zaou viz ha skeiń taolioů reolenn war du diavaez an dorn.

« Astennit ho torn ! » Dav ! un taol reolenn. An hini a vouzhe da astenn e zorn, en deveze daou daol e-lec’h unan !...

Lod eus ma c’hendiskibien a veze sachet ken alies war o skouarn dehoů ken na oa hanter zistaget diouzh o fenn, ha deuet evel ul loa. Lod arall a dape taolioů-botez en o revr hardizh, evel Maoris an Dod, unan hanter inosant, a lakae droug da vont er mestr-skol gant e c’heizoů. Nann, ne oa ket brav bezań skoliad d’ar c’houlz-se : ar vugale a sponte pa lavare o zud dezho : « Paotr bihan, ret e vo dit mont d’ar skol. »

E-lec’h mont, kalz a rae skol-louarn e-pad an deiz, hag a zistroe d’ar gęr d’abardaez-noz en ul lavarout e oant bet er skol. Den ebet n’ae da glask pelec’h e oant bet.

 

Taldir Jaffrennou, Ur wezh e oa... 1944 ; ademb. get Hor Yezh, 1985

 


 

 

 

 

 

DC04/ Bilzig dirak ar barnour, F al Lay

 

 

 

 

 

 

 

Skeudenn get Fańch ar Goaill, Bilzig, embannadurioů Emgleo Breiz, 1963                


Bilzig dirak ar barnour

 

Ur gwall dra a zo en em gavet er vourc’h : bugale a zo bet o laerezh per e liorzh ar person. Bilzig, o vale dre eno get e ziv c’hoar vihan hag e vreurig, n’eo ket bet evit tec’hout ken buan eget ar ganfarted all, ha tapet eo bet get ar sakrist. Ma oar hemań ne oa ket Bilzig o laerezh e kred neoazh e vo aes ober dezhań flaterat ar vugale all. Met Bilzig ne bleg ket ; hag ar person, un den rust ha kalet a galon, a gas an afer dirak ar barner. Setu galvet holl bugale ar vourc’h da dremen dirak ar varn a vo dalc’het er presbital. Kerent Bilzig, int, n’int ket deuet, hag aes eo kompren : marvet int o-daou ; e « vamm Izabel », ar vaouez he deus kemeret ar vugale en he zi, n’eo ket deuet kennebeut.

 

Trouz hag enkrez er bourk ; petra ez aer d’ober d’ar vugale ? Hag ar vugale hag o c’herent d’ar presbital.

Evel just, Bilzig a oa bet galvet ar c’hentań dirak ar barner. Hemań a oa azezet ouzh taol ar sal vras ; en e-gichen, a-zehoů, ar person ; a-gleiz, ar c’hure ; an daou archer, hag ar sakrist e toull an nor, hag er-maez, el liorzh, ar vugale hag o zud ; war an daol, dirak ar barner, div wialenn aozilh.

Bilzig a sellas a gorn ouzh ar barner, hag a-dreuz ouzh an div wialenn.

- Lavar din, mabig, ha te ‘zo bet e gwezenn ber an aotrou person ?

- N’on ket, aotrou.

- Ma, n’eo ket te, mabig, a zo bet tapet gant ar sakrist o tebriń per ?

- Geo !

- Ar per-se marteze a oa kouezhet o-unan ez kenoů ?

Ger ebet.

- Respont, mabig ! Ne vo ket graet a zroug dit, ma vezez fur… Lavar ar wirionez. N’out ket bet er wezenn ?

- Nann, aotrou.

- Goűt a ran, met bugale all a oa eno. Ne oas ket-te, moarvat, da-unan ; hag anavezout mat a rez-te ar re all. Lavar piv int ?

Bilzig ger ne rannas.

- Me ‘oar ervat ec’h anavezez anezhe. Lavar piv a oa ganit, hag e vi laosket da vont, ha diouzhtu ! Piv a oa ganit ?

- Madalenn, Yannig, Katellig, aotrou, a oa ganin.

- Degasit anezhe amań ! eme ar barner d’an archerien.

An tri vugelig a oa el liorzh o c’hortoz o breur

An archer a dapas krog enne hag o bountas er sal.

Ar person, ar c’hure, ar sakrist, an archerien n’int ket bet evit en em viret da c’hoarzhiń. Ha da c’hoarzhiń ivez a re a oa e-barzh an ańtre, hag ar re a oa en diavaez. Ar barner ne c’hoarzhe ket, droug ennań, bronduet e zivjod, fuc’hal a rae !

Un taol lagad a gorn d’an archer :

- Krogit ennań !… C’hoarzhiń goap ouzh ar varn, ouzh ar barner ! Krogit ennań !… Ar wialenn !…

- N’am skoit ket, aotrou, n’eo ket me !

- Ober goap ! Goap !… Lavar piv ?

Ger ne respontas ar paotr.

Un archer a dapas krog er wialenn.

- Piv ?… Lavar piv…

- ‘Lavarin ket.

- Ac’ha ! ‘Lavari ket ?…

Poan a zo bet gant ar paotr, gweńv e gorf evel ur silienn ; kroget en neus gant e zent e dorn un archer. Setu eń war an daol, liammet troad ha dorn.

- Lavaret a ri ?…

Ger

- Un taol !

En aer ar wilaenn a c’hwiban. Ur skrijadenn !

- ‘Lavarin ket ! ‘Lavarin ket !

Ar wialenn a bege ouzh kroc’hen e beńsoů : unan ! daou ! tri ! pevar ! pemp !

Semplet ar paotr… Pa deuas ennań, en-dro dezhań e vreur hag e c’hoarezed o c’houelań, dirazań ar barner hag ar person.

- Pennek out, mabig, pennek ! Imor fall a zo ennout, ijin fall, ‘m eus aon. Diwall, mab, diwall ha dalc’h mat, dindan eńvor, ar c’homzoů fur ez an da zeskiń dit :

Neb na sent ket ouzh ar stur

Ouzh ar « wialenn » a raio sur !

- N’eo ket me ! N’eo ket me ! a advouskomze ar paotr en ur valbouzenniń. N’eo ket me !

- Prenn da vragoů, hag er-maez !

 

Bilzig a grogas e dorn Katellig, an daou all d’e heul, liv ar marv en e gerc’henn. Ankeniet, e galon a lamme en e greiz, poan gantań o tennań e alan, an daeroů o ruilhań war e zivjod.

War e lerc’h, pemp pe c’hwec’h paotr all o deus tańvaet blaz ar wialenn ; hini anezhe ne zalc’has penn ouzh ar barner. Hag eń hag ar person o deus klevet penn-da-benn an doare ; klevet ivez penaos Bilzig n’en nevoa bet nep perzh el laerońsi ; debret en nevoa bet ur berenn, gwir eo, met skańv a oa e bec’hed, kriz ar binijenn.

- N’eus forzh ! eme ar barner ; ken gwazh an hini a zalc’h ar sac’h hag an hini a laka e-barzh.

Met an aotrou person ne oa ket skańv e vennozh ; ha meur a wezh, ha pell goude, pa wele ar paotr e rae ur distro war an arvest c’hoariet en e sal, hag e goustiańs a rebeche dezhań gwialenn ar barner. Holl bugale ar bourk en nevoa gallet dońvaat ; Bilzig biskoazh. Bilzig, pa wele an aotrou person, a lakae e zorn war e beńsoů, ha da redek : kaout a rae dezhań, seblantout a rae dezhań e c’houzańve ar wialenn war e groc’hen.

Evit ar barner ar wialenn a oa e lezenn e-keńver ar baotred, ha na Bilzig nag e binijenn n’o devoa kleuzet o arroudenn war daolenn e eńvor. Dir e galon, enep an druez ; e-pad e vuhez a varner, gwelet en nevoa gwazh, pegen gwazh, ha gwashoc’h c’hoazh, hag e goustiańs, pell amzer a oa abaoe, ne fińve ken en e greiz ; marv e oa ar preńvig bihan-se dirak pinijennoů ken dister : un taol gwialenn !…

 

Pa erruas Bilzig er gęr, Izabel a oa o fichań lein.

- Jezuz ! Petra ‘zo c’hoarvezet ganeoc’h-c’hwi ?

Hag ar vugale da ouelań.

Izabel ne oa ket bet betek ar presbital : gouzout mat a rae penaos Bilzig n’en nevoa ket laeret, ha ne oa ket deuet en he c’hredenn e vije bet skourjezet. Poan galon dezhi dirak daeroů he faotr.

- Na ouelit ket, bugaligoů ! Na ouelit ket, paour-kaezh paotr !… Plegań, va bugelig, pe derriń !…

- N’eo ket me, mamm Izabel, n’eo ket me !…

 

Ha ne oad ket evit tennań netra all deus e benn. Skourjezet e oa bet hep abeg, n’en nevoa ket laeret. Debret en nevoa ur berenn, laeret n’en nevoa ket.

 

Fańch al Lae, Bilzig, emb. Buhez Breiz, 1925


DC06/ Evit mont d’ar skol, PJ Helias

 

Mont d’ar skol tro 1920, er vro Vigoudenn

 

Evit mont d’ar skol da viz Here, o vezań n’eo ket yen c’hoazh an amzer, ma mamm he deus lakaet renkań din ur gwiskamant soudard kaki bet d’am eońntr Yann en neus servijet e-pad bloavezhioů en Indez-Sina a-raok dont da vezań lazhet war an dachenn vrezel e Tahure. Chom a ra un all, damnevez, er val-ofiser. Setu ma ‘z on pourvezet evit pell. N’eus graet nemet cheńch boutonoů war ar chupenn. Hejań-dihejań ‘ra un tamm war ma roched, met bez’ eo da c’hortoz ur jiletenn c’hloan stammet din gant ma mamm evit ar goańv. Hag ouzhpenn, un tammig re hir ha re ledan eo war bep tu abalamour emaon da vrasaat. Ar bragez a ziskenn din da hanter kov-garr. Bez’ em eus loereier gloan glas, graet ivez gant ma mamm koulz hag ar chaosonoů. Ur rumm bouteier nevez-flamm, tachet gant ma zad, koaret penn-da-benn hag a lintr e-giz un heol du. Peogwir n’eo ket onest mont war benn noazh, ez eus graet kempenn evidon ur c’halot degaset gant ma zad deus ar brezel. Ar brezel-se, da vihanań, en no servijet da wiskań ac’hanomp un disterań. Kalz eus ma mignoned vihan a rod eveldon gant e restajoů. Roet en neus deomp un dra all, diouerus a-walc’h hennezh : al laou, ma konter int deuet deus an trańcheoů gant ar vrezelidi. Bez e ranker kregiń bemdez-Doue da stourm outo didruez. Madik c’hoazh evit ar baotred o fenn damdouzet peurvuiań. Ar paour-keizh merc’hedigoů, avat, a leńv pbep mintin dindan an dirouestlerez. O mammoů a labour warno start gant ar grib a-us d’ur plad pri gwenn. Dre ma kouezh ennań al laou du, ar merc’hed bihan a frik anezho dindan ivin ar biz-meud, « mailhig al laou ». Evel-se e pakomp an herezh deus dienez hon tadoů. Kaer hon eus labourat gant ar meud, al laou en em zifenn mat. Er skol, ar vistri a welo outo a-wezhoů o tiheńtań war un tal pe o kouezhań war ur bajenn gaier. Nebeut-ha-nebeut e teuimp a-benn d’en em zieubiń diouto a-drugarez da bep seurt trejt( ?) ma trok ar merc’hed ar sekredoů anezho an eil gant eben. Marijan Bourdon he deus kavet unan hag a zo ur gwir vurzhud evidon.

Ma c’halot a dalvez din da gentań un dismegańs bennak. O vezań ma'en eus graet ma zad e servij gant ar ganolierien, ar c’halot-se en neus ur rizenn ruz a ra c’hoant da vugale ar soudarded war droad, rizennet e melen. Ganeomp-ni, ar ruz a drechmen dalc’hmat war ar melen, gwelloc’h lazig a ra d’aln daoulagad. Ar re all a ginnig din trokań anezhań evit o hini gant un teńzor bennak da heul, evel ur gountell dibavo ( ?) pe ur vatalm-blezhet ( ?). Ha me a zalc’h penn ; kalot ma zad ‘n hini eo. Kement-se a dalvez din un taol peuk ( ?) bennak, rak n’emaon ket e-touez ar re greńvań. Tra gaer, chupenn gaki an eonńtr he deus dalc’het ganti he chakotoů bras boutonet. Lakaat a ran e-barzh ma c’halot pleget kerkent hag aerru e porzh ar skol, kuit din da chom war ma fenn noazh ur vunutenn bennak a-raok mont tre er c’hlas. Hag er c’hlas, sońjit ‘ta, e ranker didogań e-giz en iliz. Didogań a reomp hep re a boan. Ar brasań nec’hamant evidon a zo lezel hor boteier dirak an nor. Chom a reont aze en ur bern, kemmesket, penn-treuzet an eil war eben. Lod eus ar re vihan n’eo ket pinvidik a-walc’h o familh evit dezho kaout chaosonoů. Evit ar re-mań e ra solioů ha torchennoů plouz pe foenn. Pa rank ar vugale kemer o boteier en-dro en ur vont er-maez, ne gavont ket bewezh ar fournis-se. A-wezhoů ivez ez eus trouz evit ar boteier, ar re greńvań o klask rińsań ar re wellań outo p’emaint ouz o zroad. Ne ya ket re bell an tabut dre ma laka ar vistri an urzh vat da ren.

Paour ha pinvidik a zo gwisket damdost memes tra, damdost ken peńseliet an eil hag egile. Nemet ec’h anavezer bugale an toradoů bras dre ma tougont pezhioů dilhad forbuet o breuder gozh, dilhadoů hag a dalvezo c’hoazh d’ar breur war-lerc’h pa ne c’h'ello ket mui an douger sankań enno e zivskoaz pe e beńsoů, pa ne ziskenno ket ar mańcheier kalz izeloc’h eget pleg an ilin. Anavout a reer bugale ar mammoů dievezh pe re vec’hiet a labourioů dre ar rogoů, an toulloů takonet fall, met ar re-se n’eus ket outo atav ar re baourań. Lorc’h meur a hini eus ar c’hanfarted-se a zo ober ar c’hentań-gwiskań d’ur rumm dilhad penn-da-benn e voulouz panez roudiennet a leugn ar c’hlas gant frond ur c’hwezh pounner, ur c’hwezh pinvidik. An dilhad nevez, avat, o deus gounezet dija un eil fońs bragez peogwir, er vicher skoliad, e ranker labourat war e revr. Pa z eo teuchet an eil fońs, ar vamm a ziwri anezhań. Ya, met ar bragez, etretant, en neus cheńchet liv dindan ar glavioů sall ken na vez graet eus ar paotrig ur « revr dislivet ». An ilinoů, ivez, a deuc’h ( ?) spontus war an taolioů, an daoulin war ar porzh hag an hent pa c’hoarier jeu-kanetenn. Neuze ar gemenerez, evit ur gwennegd bennak, a stag tammoů ha nea glotont ket gant ar rest. Mar kredit e ra diaes an dra-se d’unan bennak...

Me, ha n’eus bugel nemedon evit ar mare, mab d’ur vamm hag a zalc’h berv d’hec’h anv mat, me a zo e-touez ar re nebeutań fall wisket. Bez’ ez eus ganin zoken ganin ur bragez lien dindan egile, 'pezh na zegouezh ket gant an holl nag an darn vuiań. Rouez an dilhad-dindan. Hag hini ebet ouzhomp, evel just, ne ‘n eus ur vantelll evit an amzer c’hlav, nag hon tadoů nha mammoů kennebeut. Ar muiań da glemm a zo ar re a zeu d’ar skol eus a bell, re Bennhors, da skouer, a rank ober trottigk-louarn war ul lev gant n’eus forzh peseurt amzer. Pa ‘z int glebiet, evit an deiz penn-da-benn an hi’ni eo, poal ar c’hlas oc’h ober gwellań ma c’hell pa ‘z eus outań. Pakań a reont ur gaouad all d’an abardaez en ur vont d’ar gęr. O zruilhoů kailharet a zo astennet da sec’hań dirak an tan. Antronoz int gwisket adarre, kalet c’hoazh, sec’h pe c’hleb. N’eus ket da bep hini un eil bragez nag un eil rumm chaosonoů. Mar bez glav pilhl, an diwezhań gwarez evit ar gerent a zo en em glozań gant ur sac’h avaloů-douar. Ar re vihan a chom er gęr, gwazh a se evit al labour penn.

 

Pęr-Jakez Helias, Marc’h al lorc’h, Terre Humaine, Plon, 1986

 



 

 

 

 

 

 

DC08/ Ki ar C’homandant, Alan an Diuzet

 

 

 

 

 

Skeudenn tennnet ag al levrig embannet get Cathou

 


Ki ar c’homandant

 

1942 pe 1943 : Emaon en ur c’hamp prizonidi brezel, en un tu bennak, en Alamagn.

 

Bez e oa en hor c’hamp tud e-leizh, eus gouennoů disheńvel. Bez e oa, zoken, Sinaiz bet paket war listri ar Saozon ; degouezhet e oant un devezh gant prizonidi all, darn damzu ha darn all hep liv resis.

Skornet e oa an hentoů ; graet o doa pevarzek kilometr a-raok tizhout ar c’hamp ; gwisket e oant dres evel pa voent paket, da lavarout eo skańv a-walc’h rak edont d’ar mare-se war vorioů tomm ar C’hreisteiz, ha kalz anezho a oa keginerien pe dommerien. Gallout a reer krediń e oa nebeut a zilhad war o c’hein ; diarc’hen e oant ivez.

Ret e vefe bet gwelout ar paour-kaezh krouadurien-se oc’h erruout e-kichen dor-dal ar c’hamp, disliv o dremm, pounner o zreid ha poan ganto lakaat pep troad a-raok egile ; kerzhout a raent evel ma vefe bet spilhoů diniver war an hent hag e gwirionez flemmet ha koeńvet e oa bet o solioů, gant ar frim hag an erc’h. Pet eur o doa lakaet evit dont a-benn ouzh o fevarzek kilometr ? Tost un hanter zevezh moarvat.

Kaset e voe ar reuzeudien-se e lochennoů rannet diouzh hor re gant div renkennad orjal dreinek ; hag eno e vevjont hervez o gizioů. Lous e oant, ha trouzus, ha dalc’hmat oc’h arguziń an eil gant egile ; kann a veze ivez bep an amzer ; neuze ez ae ar c’hontilli war-raok ; ur from !

 Bez e oa komandant ar c’hamp un diskennad eus Gallaoued ; dougen a rae un anv gall, ha komz ervat ar galleg ; ne oa ket un den drouk e-keńver ar brizonidi. Dalc’hmat e veze gantań ur c’hi bras ha gell sklaer ; a-wezhoů ez ae hemań da vale dre an alezioů, e-unan penn.

 Un devezh e c’hellas mont tre el lochenn ma veve ar Sinaiz hag o c’henseurted. Gwelet e voe oc’h antren ; met ne voe ket gwelet o tont er-maez. Petra ‘oa bet c’hoarvezet gantań ? Klasket pizh e voe evel just gant gwarded ha tud eus ar burevioů. Ki ebet. Hag e tremenas an amzer.

 A-benn ar fin e ouezjomp ar segred : paket e oa bet ar c’hi gant ar Sinaiz, lakaet d’ar marv, diskrochenet, dibezhiet, poazhet ha… debret gant kalz a joa, moarvat.

 

Alan an Diuzet, Eńvorennoů eur prizoniad,

embannet gant an oberour e ti Riou-Reuze (Roazhon).

Eil embannadur get Al Liamm e 1980

 


DC01/ Un tec’hour kalonek, Alan an Diuzet

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Skeudenn tennet ag al levrig embannet get Cathou                  

 

 

 


 

Un tec’hour kalonek

 

Miz Du 1940 : Gant soudarded all, Bretoned en o mesk, eo tapet an Diuzet gant an Alamaned. Diboa Mezheven emaint bac’het en ur c’hazarn e Hanternoz ar Frańs. Komzet e vez a cheńch lec’h, ha kroget eo ar brizonidi da sońjal e vefent kaset davet ar C’hornog, davet Breizh…

 

Ur beurevezh e voemp bodet e porzh ar c’hazarn hag ambrouget betek ar porzh-houarn. Prestik goude e loc’he an tren war-du an Hanternoz. Neuze e krogjomp da sellout an eil ouzh egile, nec’het da vat : e-lec’h mont etrezek ar C’hornog edomp o skeiń war-du Bro-Veljia.

Ne oa ket tomm an amzer peogwir e oa miz Du o vountań ac’hanomp e-kreiz ar yenijenn a oa deuet abred ar bloaz-se. Edomp daou-ugent bennak er vagon, chouchet an eil ouzh egile. Sevel a rae unan ac’hanomp, gwezh an amzer, evit sellout dre ar prenestrig. Anavezout mat a rae ar vro rak ganet e oa e-kichen Valenciennes. Prederiet e oa ar paotr ; ne sache ket e selloů diwar ar parkoů hag an tiez.

Padal e chomemp-ni gourvezet war leur ar vagon, faezh-divi, hanter voredet. Edo an heol o vont da guzh. Souchań a rae va c’heneil, beleg Brest, muioc’h-mui ouzhin evit kemer un tamm eus va zommder.

A greiz-holl e weljomp ar soudard o vont hag o tont, mall warnań, hag o klask un dra bennak. « Va sac’h ! Va sac’h ! » emezań. Neuze e tapas krog en e « vuzetenn » hag e krias : « Va zi ! Va zi ! Gwelet em eus va zi ! »

Buan e sailhas gant ar prenestr, e stlapas e vuzetenn er-maez hag en em silas evel un naer dre an toull, e benn da gentań.

Kerkent e savjomp holl evit herzel an tec’hour ; met primoc’h e oa bet egedomp hag e kouezhas war ribl an hent-houarn. Neuze e vo klevet un dennadeg spontus : fuzuilhoů ha mindrailherezed. Tridal a reas hon c’halonoů ha dislivań hon dremmoů : « Daoust hag e oa bet paket gant ur boled ? »

Sońjal a raemp e oa bet gloazet da vat o kouezhań.

Met a greiz-holl, e klevjomp ar rodoů o wigourat ; edo ar starderez o c’hoari ; ha, war-bouez eizh kant metr bennak, e chomas an tren a-sav : Raktal e tostaas trouz boteier pounner ha hopadennoů raouliet ar warded.

Digoret e voe neuze ar bagonioů. Klevout a raemp an orjal disgweet o strakań hag an dorioů o ruilhal war o rodoůigoů bep ma tostae ar soudarded. Goulenn a raent dirak pep bagon ha ne oa ket aet unan bennak kuit. Respontet e veze, nann ! dezho bep gwezh ; hag ez aent kuit o c’hrozmolat hag o lavarout e oa bet lazhet an tec’hour. « Kapout, kamarad ! Kapout, kamarad ! » emezo.

Bec’h a oa warnomp, evel just ; met ne gredemp ket evelato, e oa gwir kement-se. Pa voe bet gweladennet an tren penn-da-benn e loc’has adarre. Prestik goude e treuzemp harzoů Bro-Veljia hag e skoemp war-du Bruxelles. Ne fellas da zen ebet mont kuit war-lerc’h an darvoud-se.

 

Alan an Diuzet, Eńvorennoů eur prizoniad, embannet get an oberour e ti Riou-Reuze (Roazhon).

Eil embannadur get Al Liamm e 1980

 


DC05/ Dervezh tennań d’ar sord e Kastell-Paol, Lan Inisan

 

Dervezh tennań d’ar sord e Kastell-Paol

 

An tennań d’ar sord e Kastell a yoa merket evit an 19 a viz Meurzh 1793. Galvet e oa da vont da lakaat o dorn er sac’h an holl dud yaouank a dro-war-dro, betek Gwinevez, Gwiniventer, Plouvorn hag ar parrezioů all tostoc’h. Canclaux a ouie an dra-se, ha c’hoant a deuas dezhań dont e-unan da Gastell da lakaat an dud yaouank da sentiń ouzh lezennoů ar Republik. Mes evel (…) ma n’en doa ket a c’hoant da goll e vuhez e tastumas an dud a yoa diouzh e zoare e kęr Vrest, hag ouzhpenn ur rejimant soudarded anvet Rejimant ar C’halvados, abalamour ma ‘z oant ginidik eus al lodenn-se eus an Normandi, anvet bremań Calvados. Ouzhpenn kement all a dud e kasas gantań c’hoazh meur a bezh kanol, rak n’en em fizie ket a-walc’h en e soudarded. En em gavout a reas e Kastell-Paol daou zervezh a-raok an dervezh lakaet evit tennań d’ar sord. Lakaat a reas sevel teltoů e-kreiz al leur-gęr evit lojań e soudarded. Sevel a ra e ganolioů harp ouzh an iliz katedral, tro o genoů ouzh an dud.

 

E-pad an noz ha diouzh ar mintin, deiz an tennań, soudarded ne ehanent ket a vale, gant o fuzuilhoů, dre an holl ruioů eus a gęr. Mes kaer en devoe Canclaux diskouez e soudarded gant o fuzuilhoů, hag e ganolioů gant o genoů du ha spontus da welet, ne c’hellas ket ober aon da zen. Ar baotred yaouank a dlee tennań d’ar sord, hag ez oant kalz, start war o zreid, plom en o sav, o boned segovi a-ispilh war o divskoaz, a valee hep aon, dre gęr, sioul ha mut da welet. Mut ha sioul e oant c’hoazh, rak ne lavarent grik ; mes, pa selled pizh outo, e weled o daoulagad o lugerniń hag e kleved o c’halon o lammat en o c’hreiz. Heńvel oant ouzh ar goabrenn a sav en oabl. Goloet eo an heol, du eo an amzer, mes ne strak ket c’hoazh ar gurun.

Ar mammoů ne ziskrogent ket kennebeut eus o bugale. Dre ma valeent dre gęr, e teuent war o lerc’h. Anat oa ez oant glac’haret, roudoů an daeloů a yoa war o divoc’h, mes ne oant ket evit lakaat en o fenn e rankje o bugale o dilezer. O c’hlevet a reer o komz evel-hen, pep hini ouzh e vugel : « Evidout-te, va mab, ne di ket kuit. Ha perak ez afes ? Daoust ha brezelioů an dud fall-se a sell ouzhomp-ni ? Mar karfent chom e peoc’h n’o defe trabas ouzh den. (…) Greont da vihanań o brezelioů er c’hiz ma kirint, gant o bugale o-unan, ha lezont hor re ganeomp-ni. Evit va hini-me ne day ket ganto. »

Setu ar c’homzoů a gleved e kement bandenn dud a valee dre ruioů Kastell. Klemmoů ha huanadennoů hon tud a ranne hor c’halonoů ; sevel a reas ar gwad d’hor penn. Mar doamp sonn en hor sav a-raok, bremań, o klevet hor mammoů, ne reomp ket kalz a forzh a netra. Ne ouzon ket petra oamp o vont da ober pa glevjor ur vandenn o tont war al leur-gęr en ur ganań ar werz-mań, savet en amzer gozh, hag a zo en ul levr anvet Barzhaz Breizh. Mont a rejomp holl d’en em heul en ur ganań a-unan, hag oc’h en em respont pep eil koublad, an eil bandenn d’eben :

- Petra leret-hu, paotred yod,

Ha paeań ar gwirioů a reot ?

Evidon-me ne baein ket !

Gwell ‘ve ganen bezań krouget !

 

- Evidon na rin kennebeut !

Noazh va faotred, va chatal treut :

Na rin ket, m’hen toue ru-glaou-tan,

Sant Kado kerkoulz ha Sant Yann. (…)

 

- Kent an de e kavfont trouz ha kann !

Ni hen toue mor ha taran !

Ni hen toue stered ha loar !

Ni hen toue eńv ha douar !

 

Soudarded Canclaux ne ouient ket petra ‘ganemp, mes o welet hon daoulagad entanet, hor bale dichek ha faeüs, e krogas un tamm aon enno. Sevel a rejont o daoulagad da sellet en-dro dezho, hag e chomjont sebezet o welet en holl brenestroů, en-dro d’al leur-gęr, hon tadoů, hon breudeur, hor c’herent hag hor c’hamaraded, deuet ganeomp da Gastell. Anat oa dezho e vije trouz ha kann a-raok an tennań d’ar sord ; kaout a reas dezho n’o doa na poultr, na plom a-walc’h evit herzel ouzh kement all a dud. Mont a rejont d’an ti-kęr (…) da c’houlenn c’hoazh poultr ha plom. Ar maer lakaet gant ar Republik, anvet Prud’hom-Langon, n’en doa ket da reiń dezho. Canclaux a gavas dezhań edo ar maer oc’h ober goap anezhań, hag en doa c’hoant d’her lakaat da vezań lazhet, eń hag e soudarded, gant an dud diwar ar maez. Mont a reas droug ennań ; lakaat a reas e soudarded da gregiń e Prud’hom-Langon ha d’hen degas war al leur-gęr. Eno, dirak an holl, e voe lazhet a daolioů kleze hag a daolioů kros fuzuilh. En ur ober ar muntr-se, e kave dezhań edo o vont da lakaat an holl da grenań dirazań ha da lakaat an dud yaouank da dennań difrae d’ar sord.

Allas ! n’eo ket an dra-se a c’hoarvezas ! Prud’hom-Langon a yoa ur maer republikan, n’edo ket ivez ‘ta e kostez ar roue, mes un den a goustiańs eeun oa, ha dre-se, evitań n’oa ket eus Kastell, oa karet a-walc’h e kęr. Ar gwel eus ar c’horf marv-se, lazhet ken didruez, a lakeas penn an holl da dreiń. Droug a ya ennomp ; hon tud a deu, d’ar red, er-maez eus an tiez war al leur-gęr, hag holl a-bezh e lammomp war ar soudarded. Den n’en deus aon, buntań a reomp tud Canclaux, hag, en un taol, ec’h en em gavomp e-harz mogerioů an iliz katedral ; pezhioů kanol Canclaux a zo kemeret ganeomp, emaint etre hon daouarn. Mes siwazh ! den ne oar penaos tennań ganto ! Ar soudarded, sebezet, a dec’he en hor raok ; ni a skoe warnezho a daolioů dorn hag a daolioů bazh ; mesk-ha-mesk edomp ganto ; c’hoant o deus d’en em dennań a-gostez evit en em renkań hervez o giz ha gellout tennań warnomp. Lod eus hon tud-ni a yoa ivez fuzuilhoů ganto hag en em lakeas da dennań warnezho, bremań pa ‘zint dispartiet dioc’h ouzhomp. Ar soudarded a dennas ivez, ha kęr Gastell a dregernas e-pad ur pennad gant an tennoů. Ar gwad a rede, meur a gorf marv, diouzh an daou du, a yoa astennet war ar pave.

 

Canclaux ne gollas ket e benn. Kalz a yoa diskaret dezhań, evit gwir, mes gwelet a reas n’oa urzh ebet en hon touez-ni, ha ne ouiemp ket stok ar brezelioů. Lakaat a reas e youl da dennań talvoudegezh a gement-se. Dastum a reas en-dro dezhań ar soudarded chomet e buhez ; gourc’hemenniń a reas dezho en em deuler warnomp, a-benn-her, o baionetez e beg o fuzuilh, bezań didruez ouzh an holl, ha diskar d’an douar muiań ma c’helljent, kozh ha yaouank, gwazed ha merc’hed ; hag ar pezh en doa gourc’hemennet a voe graet en un taol. Ar soudarded, pep hini en e renk, a lamm warnomp ; skeiń a reont a-gleiz hag a-zehoů, kas reont tud d’an traoń, toull gofiń a reont hemań, dallań a reont henhont, terriń a reont e c’har da un all… Ar Vretoned a chomas mantret. A-enep beg lemm ur vaionetez, petra oa o fenn-bazh, petra oa zoken o fuzuilhoů ? Ni, ne ouiemp ket c’hoazh ar vicher ; edor ouzh he deskiń deomp, ha diwezhatoc’h e kousto ker d’ar C’hallaoued. Buntet e voemp d’hon tro, hep dale, ha ret e voe deomp mont war hor c’hiz er-maez eus a gęr Kastell. Kriz, ha kriz-meurbet, e oa deomp rankout mont kuit hep kas ganeomp hon tud lazhet ha mac’hagnet, ni hag a venne terriń, en dervezh-se, e benn ouzh Canclaux hag ouzh e soudarded. E meur a emgann on bet abaoe, koulskoude, ar sońj eus a emgann Kastell eo a zo chomet donań em c’halon, marteze abalamour ma ‘z eo hennezh va emgann kentań.

 

Lan Inizan, Emgann Kergidu, 1877-1878

 


FL08/ Jako Fri-Kamm, Loeiza ar Meliner

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Skeudennoů get R. Perrin tennet a

 Ar bont er velin, emb. Dihunamb 1938

 

 

 


Jako Fri-Kamm

 

Meur a wezh, é klask gouiet re, e vez souezh get an den ! Klevit kentoc’h ar pezh a zegouezhas, bout a zo pell ‘zo, pell ‘zo bras, get ur pesketaour, kurius doc’h sour, c’hoantaet dezhoń gouiet penn da segred ar bed.

Ur wezh enta eh oa un den é valé bro. Ur pesketaour e oa, unan dour dous, ha klask a rae ur wazh lec’h ma vehe bet bourrapl dezhoń ober e vicher. Degouezhiń a ras dezhoń un deiz arrest da chakiń ur greuńvenn, en ur c’haer a dachad ŕr ribl an Evel.

En tachad-se, e seblante an dour bout du-kel, gronnet ma oa get ar bodoů haleg hag e blege ar barroů anezhe da heskennat red an dour. Skudell dour ha limouch a vrave bevennoů ar stęr get o lostadoů gwer hag o bokedoů gwenn.

Etre daou venez e rede an Evel, čl ma red atav. Doc’h un tu ema menezioů Boulé ha re Bod-Choch ha doc’h an tu ‘rall re ar Bodri hag ar Faoued, savet eno get an Autru Doue evit difenn peoc’h ar flagenn bourrus-se.

Doc’htu e kavas brav ar baleour-bro ar c’hornad, hag a-benn en em lakas da sevel ul loj e korn ur bratell glas. Pevar pilot koad, bountet en douar, un doenn banal ha heek, un toull en doenn evit ar moged ha setu tiet man den.

Mechal piv e oa-eń ? Hag a beban e tae-eń ? N’er larin ket deoc’h, rak er gouiet ne ran ket. Moranvet e oa Jako Fri-Kamm get bugale an dro, rak m’en doa ur fri hir-hir, ur fri hir ha kromm hańval doc’h un divoucher gouloů. Evel-se eh oa e fri ivez ha n’en tamallan ket dezhoń peogwir, hervez ma larer, nend eus fas brav erbet a zo bet difetet get ur fri hir.

Ha neuze, evel mah oa eh oa...

Hani ne dostae forzh-kaer da loj Jako, rak kentizh ma wele ur stronk lapous bennak é flaerat en-dro dezhoń, eh ae ar boulom ŕr e lerc’h get e gorzenn hir. Hag evel mah oa ul linenn e penn ar berchenn, hag un higenn e penn al linenn, dam ! ar vugale e dape botoů-kazel ha ne dostaent ket ken.

Didrous enta e veve Jako en e lojig ŕr ribl an Evel. Adal ar mintin betak an noz e veze gwelet é klask preńved, é kempenn e linennoů hag é heuliat kammdroiennoů ar wazh. Pesked a dape, biskoazh kement ‘rall ! Leun e oa an dour anezhe an amzer-se, pesked a bep sort brasted hag a bep sort liv, sort ne weler ket mui en amzer-mań. Kollet eo an nasion anezhe pell ‘zo !

Un deiz eh oa Jako é harchennat arre doc’h ar pesked, a pe zas dezhoń gwelet ul loen é krog e preńv e linenn ; ur pesk moj mortalus, get pezhioů daoulagad luc’hek en e benn. « Mechal petra an diammik eo hennezh, a sońjas Jako. Deomp dezhoń da welet ! » Ha setu-eń é harpiń e gein doc’h ur wezenn, é tenniń, é sachiń par ma c’helle, krommet e gein getoń, krommet ar gorzenn, krommet e fri get ar souezh, muioc’h eget biskoazh. Met poan gollet ! Tenniń ar pesk er-maez ag an dour n’helle ket. E benn hepken a save getoń a-dreist an dour, ur penn bras-bras evel hani ur boser ! « Hama, a lâras Jako, mar nen dit ket er-maez dre vrav, donet a rahet dre vil, loen paour. » Ha Jako d’e lojell da glac’h e « astell » pe e fuzuilhenn mar karit. Hag eń da lakaat dafar enni. Met dafar n’en doa ket mui ! Eń aet neuze ha bountiń div vezenn en e fuzuilhenn e-lec’h an draj.

Pan ! Pan ! Daou denn lerc’h-oc’h-lerc’h, ha setu fardet an div vezenn e penn ar pesk, unan e pep lagad dezhoń.

« Bremań, eme ar pesketaour, e tay ar « bidoc’h » er-maez evelkent ! » Hag eń ha diskenn en dour betak e zivgazel, e sigur en tenniń tre. Met an dour en-dro d’al loen a oa ken yen, ken hirisus, ma oa bet ret da Jako el leskel er wazh e’it monet da doemmet. Ha noz a oa daet. Skuizh-brein doc’h em hersal en-dro d’al loen divalav, Jako a gasas d’an deiz ŕr-lerc’h al labour n’en doa ket fonnet ober.

Fonnapl en doa souret ar c’housked ŕrnezhoń hag, e-pad an noz, eh as e spered ŕr el loen souezhus en doa gwelet. Huneal a ras ŕrnezhoń, ha dre e gousked er gwele é krapiń ŕr ar bratel, eh arru e-tal toull dor e loj, e veg digor frank-frank getoń, evel evit el lonkiń en ur begad !

Ur fall nozvezh kousked e oa bet evit Jako ha kentizh ma klevas kog Boulé é tiskan da gog Bod-Choch e strimpe er-maez ag e wele da ouiet doere d’e besk.

Nag ur souezh evitoń a pa zegouezhas getoń ! Div wezenn uhel-uhel, div zervenn daet e penn ar pesk, a-ziŕr an div vezenn-hont, en doa kreskaet, kreskaet ! Ha hirat a raent bepred... Touch a raent doc’h ar c’hogus, monet a raent en tu ‘rall dezhe. Hep arvar eh arruent get an neńv.

Da gentań e krede Jako eh oa atav get e hune, met a-brest e komprenas eh oa dihun-kaer ha gwir-mat ar burzhud a wele dirak e zaoulagad. Ha daet ar sońj dezhoń en en doa c’hoantaet lies gouiet petra a oa en tu ‘rall d’ar billig glas-se a wele dreist e benn a-c’houde ma anave droug doc’h vad hag a veze staget ŕrnezhi d’an noz kement a voutonoů melen.

« Mechal, a sońj-eń e’it ar gantvet kwezh, mard eo aze ema ar Baradoez ? Eh an da esae gouiet peogwir e kavan an tu hiziv. »

Ha Jako d’e loj a-benn, da glask ar brasań tarer en doa. Er bountiń a ras ŕr-dreńv e gein, edan stagell e vandenn lavreg, ha goude bout skopet mat en e zaouarn e’it reiń krog dezhe, eń ha krapiń er wezenn a seblante dezhoń an uhelań.

Liant evel ur rac’h-koad, monet a ra a varr da varr. Pellig-mat en doa reket evit monet betak ar c’houmoul ; aet e oa en tu ‘rall ha tostaat a rae da vlein an dervenn. Eh oa eh arru get ar billig ! Neuze e ras un tenn anal, hag e taolas ur sell disprizus ŕr an douar a wele etre daou damm kogus é postal unan ŕr-lerc’h an arall. Tourioů moan e spie é tibouk dre vesk ar c’hoadoů, met dister e oant evel spilhoů. Ar gwez derv en-dro d’an douaraouier a seblante bout nozeganed é koroll al laride, hag an Evel, strizh evel un nac’hennig, a splanne gwenn kann etre an daou venez ha ne ziskouezent ket bout kalz uheloc’h eget daou vern douar goz.

Goude an diskuizh-se, Jako a grapas arre, hag emberr eh oa lein e dok doc’h deun ar billig. Krog a ras en e darer bras ha d’al labour doc’htu. Difonn, difonn eh ae an traoů getoń.

Start e oa ur bam ar metal tra glas-se.

« Ne vern, eme an den, derc’hel a rin e-pad ma bez dalc’het din ! »

Siwazh d’e galon ! Ne oa ket dalc’het dezhoń, setu ! En un taol eń a santas penaos e pellae, e pellae e zaou droad trema ar sav-heol, peotramantig eh oa e darer a bellae, a bellae trema ar c’huzh-heol... Ne oa ket e’it goűt reizh ; eh oa evel un den en hent-houarn, ha ne oui ket mui forzh-kaer ha eń-eo a bost pe ar gwez !

Derc’hel a ras start ar e darer ha setu-eń, a-benn un herrad, distaget-grońs doc’h ar wezenn, e zivhar é labourat an aer ag an amzer evel re ur gwiader. Ne oa mui harp erbet edan e dreid, ha troiń e darer n’helle ken.

Lies a wezh en doa graet goap ag ar boulom Galile, un amiod, a lâre-eń, hag a venne lakaat an dud da grediń e tro an douar. Ar wezh-mań ema dav dezhoń krediń ne oa ket gaou ar pezh e lâre Galile. Arru e oa an div wezenn un tam mat a-zoc’htoń !

Penaos ober ? Arrest mekanig ar boulom ? Ne oa ket an alc’hwez getoń... Chomel a-skrebilh doc’h an tarer ? N’en dehe ket harzet pel evel-se, rak sourdiń a rae e zivrec’h. Ret e oa dezhoń enta em leskel da zeval. Gwelet a rae an Evel edantoń. Mard a eeun d’an dias, e c’hell kouezh a-barzh ha parraat a dorriń e gostezioů. Blotoc’h e vehe atav evit rec’hier Bod-Choch. Ha Jako da zistag a-zoc’h e darer ha da vonet, da vonet, da vonet ha da cheńch penn oc’hpenn kant gwezh beta ken ne gouezhas ŕr roc’h bras menez Bod-Choch, baou ! ken ponner ma faoutas ar roc’h getoń. Aet e oa a-barzh betak an divskoaz : e benn hepken er-maez...

Ema atav eno, splann er-walc’h da vout gwelet, e’it an hani ne gred ket. Met a-c’houde ema troet e benn da vout maen. E-lec’h e zaoulagad eh eus daet daou vaen-gwer splann.

Bremań eh eus graet hentoů-houarn er c’hornad-se ha hentoů-pras kroaz-digroaz. A pa zegouezho deoc’h tremen da greiz an hańv ŕr hent Baod, doc’h Gwern-Alan, a pa vo an heol é sevel, sellit trema lein Bod-Choch ha c’hwi welo é luc’hiń get terennoů an heol, daoulagad ruz-tan Jako Fri-Kamm plantet eno betak ar varn diwezhań rak m’en doa c’hoantaet gouiet petra a zo en tu ‘rall d’ar « billig »-hont.

 

Loeiza ar Meliner, Ŕr bont ar velin, Dihunamb, 1938


DC15/ Istoer ar c’hi, Frańseza Kervendal (roet ‘benn ar fin get JP Deredel, 28 08 02)

 

Bopig

 

Rouz lufrus evel ur gistinenn. Tammiket a dakonoů blev arc’hant. Un disterig lost. Div skouarn hir o fińval a bep tu d’ar penn fin ha speredek. Daoulagad aour-teuz karget a vadelezh. Setu ma c’hi kentań. Ur Spagnol Breizhat a ouenn c’hlan.

Roet e oa bet deomp krennik dija. Amzeien ma mamm, tud pizh ha skragn, ne c’houlennent ket magań ur c’hi na servije da netra. Int o doa roet dezhań un anv ken droch. Klasket hon eus lakaat un tamm liv brezhonek war ar « Bobi »-se. Met, brezhonakaet pe get, ne oa ket gwall vrav e-skoaz kaerder dibar al loen.

Bevań a raemp d’ar c’houlz-se e ti ma mamm. Ur ranndi, e-kreiz ur gęriadenn hep an disterik liorzh dezhi. N’eo ket aes sevel seurt chas hag o mirout sioul en ur ranndi ! Gant an amzer, ober a rae hor c’hi e gresk. Ha peogwir e kase dent, an nebeutań tra dezhań ‘oa ober taolioů esae gante ! Ma mamm o tistreiń eus an oferenn ur wezh, a glaskas pell hanter all he chaosonaouenn. Gellet he doa dastum ar bruzhunoů en trepas. Ha me ! Tost din bezań paket un taol-gwad pa gavis rideoz tul broudet ar sal vras, an dantelezhenn gaer graet gant an dorn, aet da chelpi ! Kounnaret ‘oan war e-lerc’h an deiz-se ! Gourdrouz ! Azezet war e dalbok dirazon, e benn stouet a gostez, sellout a rae ouzhin, ar souezh, ar sebez bras en e zaoulagad sklaer. Santout a rae en doa graet un dra falloc’h eget ar boaz pemdeziek, met evitań, dantelezh pe votoů, peseurt diforc’h ?

Ma mamm, mouezh ar furnezh, da sarmon din : « An dra-se, emichańs, a zesko deoc’h diwar ho koust ! Ma karit memes, dastumit kement loen savetaet gant an tad Noe en ho ti ! Propoc’h ‘ve deoc’h klask an dizober eus ar c’hi-se a-raok ma vo drailhet kement tra vat ho peus ! »

An dizober eus Bopig ? Aes ‘oa da lâret. Re ziwezhat ! Kemeret en doa e lec’h em c’halon. Bez e c’hellfe debriń holl zantelezhioů an ti pa ne vefen ket war sońj. Petra eo se e-keńver mignoniezh ur gwir geneil feal ? Fealań n’em eus bet biskoazh em buhez.

 

Frańseza Kervendal, Un aod, ur galon, Barr-Heol, nnn 57, Gwenholoń 1968


POELLADENNOŮ

 

 

Lufrus : lufrań, luc’hań a rae. Botoů nevez siret, ur c’harr nevez gwalc’het a lufr dindan an heol

 

Tammiket a dakonoů blev Toupennoů, takadoů, tammigoů blev gwenn argant a oa e-mesk ar blev rouz.

 

… a ouenn c’hlan : ur gwir Spagnol Breizhat e oa ar c’hi ; ne oa ket ur bastard.

 

Krennik : brasik, bras a-walc’h dija.

 

Tud pizh ha skragn : Amezeien (Voazined) ar vamm a oa tost diouzh o argant, ne blije ket dezho dispign o argant.

 

Ar bruzhunoů : ar restajoů, ar pezh a chome eus ar chaosonenn bet drailhet tout gant ar c’hi.

 

Aet da chelpi : Bet chaket, drailhet, lakaet a dammigoů gant ar c’hi. (galleg : charpie)

 

Azezet war e dalbok : Azezet war gab e revr.

 

Ar furnezh : sońjit e fur : un den fur. Kontrel ar furnezh a zo ar sotoniezh..

 

Sarmoniń d’unan bennak : Ober trouz d’unan bennak, klask diskouez dezhań petra en deus graet a fall. (eus ar galleg : sermoner)

 

Dizober eus un dra bennak : Pas derc’hel un dra bennak . Amań : reiń pe gwerzhań pe lazahań ar c’hi

 

Bout war evezh : Diwall mat.

 

Feal : fidel.

 

Keneil : kenseurt, kamarad.

 

 

 

I.- Dizoloiń ar skrid.

 

     1°- Petra eo ar skrid-mań (Ur skrid a faltazi ? Ul lizher ? Un tamm eus ur pezh c’hoariva ? Eńvorennoů buhez ?…) ? Perak e lârit kement-se ?

     2°- Piv en deus skrivet ar pennad-mań ? Daoust hag-eń eo ur gwaz pe ur vaouez ? Daoust hag-eń eo ur skrivagnour/ez anavet ganeoc’h ? Lennet ho peus dija un dra bennak skrivet gantań/ganti ? Petra ?

     3°- Ur c’hi eo an haroz amań.

-         Petra eo e anv ?

-         Ne oa ket bet lakaet « Bopig » da gentań tout. Penaos e oa e anv ? Piv en doa roet an anv-se dezhań ?

-         Perak he doa Franseza cheńchet anv dezhań ? Perak « Bopig » ha pas « Fridu », da skouer ? Ha plijet-bras eo Franseza gant « Bopig » ?

-         Ur Spagnol Breizhat e oa. Hag anavout a rit an ouenn-se ? Gouiet a rit abalamour da betra emań bet roet an anv-se dezho ? Peseurt chas int (chas gward, chas jiboes, chas « madam », chas saout,…) ?

-         Ha gwir eo e vez diaes sevel seurt chas en ur ranndi ? Perak ?

    3°- Achuet eo an istor, d’ho sońj ? Perak ? Mar kavit ganeoc’h n’eo ket achuet, ijinit ar pezh a zegouezho goude ha kontit kement-se d’ho keneiled/keneilezed.

 

 

II.- Labour ŕr ar gerioů.

 

      1°-Petra a dalv…

·        « … Roet e oa bet deomp krennik dija » ? (klaskit KRENN er geriadur)

- bras a-walc’h e oa dija    -    sot a oa dija un tammig       -    bras-tre e oa dija.

·        « … ober a rae hor c’hi e gresk » ?

- brasaat ha koshaat a rae.         -     debriń a rae kalz.            -  kemer a rae e blijadur.

·        « … peogwir e kase dent… » ?

- e oa oc’h ober e zent      -   e oa o tiskouez e zent         - e oa o koll e zent.

·        « … klask an dizober ag ar c’hi… » ?

- kalsk reiń boued d’ar c’hi.      -   klask deskiń ar c’hi.      -    klask reiń pe gwerzhań ar c’hi.

       

     2°- « Chas » a zo liester « ki ». Petra eo liester ar gerioů-mań ? (sellit er geriadur diouzh rekis)

-         Kazh, ur c’hazh : ……………………..   - Buoc’h, ur vuoc’h : ………………………..

-         Jao, ur jao : …………………………      - Den, un den :……………………………..

-         Tarv, an tarv : ……………………….     - Yar, ur yar : …………………………….

 

III- Kompren donoc’h an istor.

 

      1°- Klaskit poltred ur Spagnol Breizhat da begań war ho follenn. Get biroů, lakait tro-ha-tro d’ar poltred ar pezh a vez lâret a « Bopig » (e vlev, e lost, e zivskouarn…).

      2°- Ur c’hi yaouank eo Bopig amań c’hoazh. Petra ‘ziskouez eo yaouank ?

      3°- Piv ‘oa an Tad Noe-se a gomzer anezhań ? Perak ha penaos en doa-eń savetaet loened ?

      4°- Staget-bras eo e vestrez diouzh « Bopig ». Petra hen diskouez splann ?

      5°- Gant piv e oa bet roet ar c’hi da Franseza ?Perak o doa klasket ar voazined an dizober anezhań ?

      6°- Franseza ne c’hell ket ken en em zizober a « Bopig ». Perak ? 

      7°- « Sarmoniń » a ra mamm Franseza. Daoust hag-eń ne gar ket « Bopig » ? Perak e lâr neuze e vehe gwelloc’h en em zizober anezhań ?

     

IV.- Mont pelloc’h evit an istor.

 

-         Hag ur c’hi, ur c’hazh, ul loen dońvaet arall ho peus ? Pehini/pere ? Kontit….

-         Ha c’hwi a zo, c’hwi ivez, un Tad pe ur Vamm Noe ? Kontit…

 


FL11/ Pleiben ar gwaied, Yeun ar Gow

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Pleiben ar gwaied

 


Ne blije ket da Bleibeniz klevout ober Pleiben ar Gwaied ouzh o bourc’hadenn. Setu al lesanv he devoa tapet, koulskoude, abalamour d’ar bandennadoů niverus eus al loened-se a veze gwelet o treuziń al leurgęr vras, lost-ha-lost, da vont war an hentoů hag er parkeier, en-dro d’ar vourc’h, da glask o boued. Dislangour e oant hag, alies, e taole dezho ar voused da zebriń tammoů kreun bara krapet ouzh div spilhenn gamm stag o-div, unan ouzh pep penn d’un tamm poell. Hag e veze digarez da c’hoarzhin o welout ar gwaied dalc’het daou-ha-daou gant al las dre o genoů, goude bezań lonket an tammoů kreun.

Un deiz e troas gwaied Joz ar Bizouarn, ar marichal, un div zousenn bennak anezho, e porzh Maria ar Rouz, ar varc’hadourez gwin. War ar bern teil e oa bet stlapet maskoů kastrilhez du, bet e glec’h e-barzh odivi kreńv evit ober « cassis » pe boeson dous. Ne voe ket pell al loened rankles o tebriń ar maskoů-se hag e tistrojont d’ar gęr, badaouet hag oc’h horjellań war o diversker. Dizale e chomjont a-stok o c’horf war an douar ha Joz, o tont er-maez eus e c’hovel, o c’havas astennet hag evel marv e-kreiz ar porzh. Hag eń da c’hervel e wreg : « Marianna », emezań, « n’ouzon ket petra an tanfoeltr a zo c’hoarveet gant ar gwaied ! Piou an Diaoul ‘n neus bet ar galon da roi ampoezon dę, rak maro int sur a-walc’h diwar un dra bennak bilimus e-giz-se ?

— Chesuz-Doue ! Gwerc’hez santel ! » a estlammas ar vaouez, « ampoezonet ar gwaied ? Brao ‘momp ganti ‘vat ! Ma ! fall rak bea an dud war an douar-ma, ‘velato, evit en em lakaat ouzh lôned na reont droug da zen ! Ha petra rafomp brema eus ar paour kęzh gwaied-se ? Martehe n’int ket fall da zibri ? »

— Dibri gwaied maro n’ouzomp ket penôs ? » eme Joz. « Biken ‘vat ! N’ho peus nemet displeuńa anę ha, ‘benn arc’hoazh, e vint interet ‘barzh un toull er jardin ! » Ha Marianna a hastas displuań ar gwaied, rak prizet-bras e oa o flu d’ober golc’hidi ha pennweleoů.

— Antronoz vintin e kouezhas ar sabatur war ar vaouez, pa gavas he gwaied, divezvet ha bev-buhezek, o pourmen war ar porzh hag o krenań gant ar riv, rak e-kreiz ar goańv e oa. Hag hi d’ar red da gavout he gwaz. « Biskoazh kemend-all, paour kęzh Joz ! » emezi. « Resusitet e ar gwaied, brema pa int displeuńet ganin, goude ma kreden oant maro ! Petra vo gręt dę da viret oute da vont gant ar goańv ? » N’emede ket Joz war-c’hed eus ur seurt tra ha, goude bezań chomet alvaonet ur pennad, e respontas d’e wreg : « Petra vo gręt ken nemet lakaat dę bep a chupenn ? » Ha Marianna, o sentiń ouzh e ali, a glaskas ur gemenerez d’ober chupennoů da wiskań al loened. Laosket e voe ganto an dilhad-se ken a zeuas plu dezho en-dro ha farsus-tre e voent da welout e-giz-se, landrammus ha dopes, o treuziń ar vourc’h e prosesion.

 

Yeun ar Gow, E skeud tour bras Sant-Jermen, emb. get an oberour, 1955

Eil embannadenn get Al Liamm, 1978

 


POELLADENNOŮ

 

1. DRM :

Dibabit ar respont(oů) mat

 

a) E pelec’h e tremen an istor ?

         ¨ e Pleiben           ¨ e Gwened           ¨ e Gwaien

b) Deus petra zo kaoz ?

         ¨ laboused klańv   ¨ tud varv            ¨ chas kounnaret

c) Perak e tapont ar c’hleńved-se ?

         ¨ peogwir o deus evet un dra vilimus   ¨ peogwir o deus debret un dra vilimus

d) Pet den zo e-barzh an istor ?

         ¨ 2             ¨ 3             ¨ 4

e) Ha klańv e oa al loened-se a-benn ar fin ?

         ¨ Ya           ¨ Ne oant ket.

 

2. Goulennoů

 

a) Perak e vez lesanvet Pleiben « Pleiben ar gwaied » ?

……………………………………………………………………………………………………

 

b) Penaos eo en em gavet ar vandennad gwaied daonet e porzh Maria ar Rouz ?

……………………………………………………………………………………………………

 

c) Peseurt micher a ra honnezh ?

……………………………………………………………………………………………………

 

d) Perak n’eo ket gouest ar gwazi (ar gwaied) da chom en o sav ken ?

……………………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………………

 

e) Petra he deus c’hoant Marianna da ober gant he gwazi (he gwaied) marv ?

……………………………………………………………………………………………………

 

f) A-du eo Joz ganti ? Petra a lavar d’e wreg ober ?

……………………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………………

 

g) Perak e vez dalc’het pluńv ar gwazi (ar gwaied) ?

……………………………………………………………………………………………………

 

h) Laouen eo Marianna diouzh ar mintin ? Perak ?

……………………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………………

 

i) Peseurt diskoulm a gavont ?

…………………………………………………………………………………………………….

 

 

3. Gerioů nevez

                      

 


 

 

 


 

 

 

 

…………………………………  kafe : ar pezh ar chom er sil/er sac’h-kafe

…………………………………………… : ur seurt frouezh

……………………………… : lambig, alkol kreńv-spontus

……………………………… : dańjerus evel un naer pe ur skorpion

……………………………… :  al lec’h ma labour ar marichal, ar gov

 


4. Poelladenn :

Liamm ar frazenn e brezhoneg gant an hini a glot e galleg.

 

“ Ya ” emezań.

·         

 

·      

“ Oui ” dit-elle.

“ Ya ” a estlammas.

·         

 

·      

“ Oui ” dit-il.

“ Ya ” emezi.

·         

 

·      

“ Oui ” s’exclama-t-il.

/ “ Oui ” s’exclama-t-elle.

“ Ya ” a lavaras din.

·         

 

·      

“ Oui ” répondit-il.

“ Ya ” a respontas.

·         

 

·      

“ Oui ” me dit-il.

/ “ Oui ” me dit-elle.

 

 

 

5) Geriaoueg :

Setu un nebeut gerioů tennet diouzh an destenn.

Penaos e vez skrivet ar re skrivet druz peurliesań (e-barzh ur geriadur, da skouer) ?

 

ar gwaied (l.1)      

 Ř

c’hoarveet (l.14)   

 Ř

roiń ampoezon (l.15)

 Ř

dibriń (l.20-21)     

 Ř

displuńvań anę (l.22)

 Ř

paour kęzh Joz (l.26)

 Ř

 

 


6. Laboused an tiegezh

 

                         

                  

________________                       ________________                      ________________                                                                                 

(liester :                   )                (                           )         (                                 )

 

 

 

                            

 

________________                ______________                       ___________

 

(liester :                  )              (                            )                 (                      )

 

 

 

·        Laboused all a anavezez ?

ar waz, …

  

 

·        DA GLASK ER GĘR : Peseurt boued a vez roet dezho da zebriń ?

   


DC11/ Targazh ar Sabbat, Jakez Riou

 

Targazh ar sabad

 

Job ha Lom a zo daou genderv, daou istrogell eus ar c’hentań… Kavout a reomp anezho amań, e-kreiz an noz, e Karreg-al-Louarn, dirak ti o moereb Mari a zo klańv war he gwele. Deuet ‘zo c’hoant d’an daou genderv tapout hec’h argant ; setu o deus divizet kenetrezo lakaat anezhi da vervel gant ur barrad spont !… Job a zo o sellout e-barzh an ti dre ar prenestr ; Lom a zo dirak an nor, prest da zigor ha da vont e-barzh.

 

- Gwelout a rit un dra bennak, Job ?

Job ne responte ket. Ne selle mui, mes selaou a rae gant e ziv skouarn, ha gant peder en dije selaouet mar en dije bet.

Kuitaat a reas ar prenestr, mont a reas da doull an nor.

- Lom, emezań, stankit buan toull ar c’hazh.

- Gant petra ?

- Gant ho taouarn ! Gant petra ken ?

Lom a reas evel ma oa lavaret dezhań.

- Perak, emezań, stankań toull ar c’hazh ?

- Evit stankań an toull d’ar c’hazh !

Ne oa ket peurechuet gantań e gomzoů, ma yudas gant ivinoů al loen o vont don en e zaouarn.

N’ouzon ket penaos e c’hoarvezas goude, rak, pa vez krabińset unan bennak gant ivinoů ur c’hazh, ne zale ket da wintań anezhań dioutań ar pellań ma c’hell. Lom ne wintas ket ar c’hazh ; er c’hontrol, gwaskań a reas war ivinoů al loen, war genou al loen, war gof al loen, war benn a-raok ha war benn a-dreńv al loen, ken na reas ar paour-kaezh beg etre e zaouarn. Mes ar c’hazh – an targazh, peogwir un targazh a oa – ne oa ket marv ; pell ac’hano, ha kerkent ha ma c’hellas kaout un tammig anal e krogas d’ober : Miaou ! Miaou ! ma oa un druez selaou anezhań. Klevet e voe e vouezh e Troboa, e Toull-ar-Vouezh, er Genkiz, e Toull-ar-Broc’h, ha Penn-Aod. Ar gristenion a voe dihunet en o gwele gant e glemmoů mantrus, hag an eil a c’houlennas digant egile :

- Hag a nevez e Karreg-al-Kouarn ?

- Ur c’hazh o vervel an hini eo ?

- Pe un den ?

- Pe an Ankoů ?

- Pe Satanaz ?

- Ya ! marteze, Karreg-al-Louarn a zo satanazet.

Hag ar gristenien a souche o fenn dindan al lińselioů hag a blante don ur biz en o divskouarn, evit mougań ar c’hlemmoů truezus.

Job ha Lom a gendalc’he da waskań war benn kil ha troad al loenig. Hag hemań a c’harme muioc’h-mui, pa ne c’helle ket ober a-hend-all. Job en doa taolet e chupenn en-dro dezhań, ha souchet start dezhań e ivinoů binimus. (…)

Un eur hanter e padas ar cholori. Un eur hanter ; sońjit ! peadra da lakaat ar voereb kozh da vervel en he gwele kant gwezh ha mil gwezh.

Goude un eur hanter reuz ha tabac’h, an targazh a ehanas miaoual, rak deuet e oa a-benn da doullań chupenn Job, ha, kredit ac’hanon ! ne oa ket chomet da zastum ar blev en doa kollet. Ober a reas ul lamm ar pellań ma c’hellas, ha, gant ul lamm all, setu eń er wezenn.

Al loar a oa izel hag an daou zen a oa deuet ar c’hoant kousket dezho. Job a lavaras da Lom :

- A-walc’h a reuz evit un nozvezh. Ni a gendalc’ho.

- Ni a gendalc’ho, a respontas Lom. Gant teir pe beder nozvezh c’hoazh, evel-se, ar voereb a yelo buan d’ar vered.

 

Jakez Riou, An Ti satanazet, Le Courrier du Finistčre, 1930-1931


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4

 

C’HOARIVA
DC12/ Istoer Mojis hag ar ramz, ar 4 mab Hemon

 

Mojiz hag ar ramz

 

War un hent.

 

Kentań diviz

Ar ramz a zeu tre hag a gomz outań e-unan.

 

Ar ramz

Bremań hep douetańs e c’hellan lavaret

Ne gavfed ket va far pa rafed tro ar bed.

Biskoazh n’em eus bet gwelet ur ramz war an douar

Na ken nerzhus ha me, na korfet ken dispar !

Va zad pa oa gwezhall o vevań er bed-mań

A reas dre e nerzh da Jupiter krenań

Pa zeuas da lakaat sevel war bilieroů,

D’en diskar diouzh e dron, menez war menezioů.

Met mestr an doueoů a strinkas e gurun,

Hag o lakaas e poultr hep esperniń nikun…

Ma vijen bet eno, ne oa nag Apolon,

Yaou, na Meurzh, na Merc’her, na kennebeut Pluton,

Barrek d’am spouroniń na zoken d’am spontań.

Kent-se, me am bije graet dezhe holl krenań.

Me am bije graet dezhe holl koll kalon,

Dont da c’houzout ha me a zoug kroc’hen poltron.

- Rouard, an diaoulig fin, a grede va zromplań,

Hogen tromplet eo bet e-unan da gentań.

Boďard, ar marc’h dispar, roue an holl rońseed,

Ha Flamberj, kleze kaer, en devoa bet kuzhet

E-barzh un enezenn ‘zo anvet Palamos,

Hag eno e rae gward warne deiz ha noz.

Met, pa ‘m eus e gavet, al lorc’h war e vizaj,

Me ‘m eus bet lavaret, ‘n ur weań va moustach,

Me am eus lavaret : « Arsa, diaoulig Rouard,

Ro din amań raktal Flamberj ha Boďard !

Rak ma ne roez ket, me ‘savo da dorchenn :

N’ ez eus diaoul er bed-mań na stropfen penn ‘vit penn. »

- Rouard, sebezet holl, en desped d’e varo,

A gemeras neuze stumm ur c’hole-taro,

Hag en deus taolet tan ha kurun ha luc’hed,

O sońjal va spontań – met me ne spontan ket !

Me ‘m eus en dastumet klenk ha kloz ‘n e gavarn,

Ereet brec’h ha gar gant ur chadenn houarn,

Ha graet em eus dezhań, pa ‘z on un den a nerzh,

Dilezel ganin-me ha Boďard ha Flamberj.

- Bremań ne c’houlennan nemet un digarez

Da ziskouez dre ar bed nerzh ha kalonegezh.

Klevet em eus lavarout e vez kavet e Frańs

Marc’hegerien brudet, paotred a gońsekańs.

Me ‘garfe ‘n em gavout gant unan anezhe

Evit aprou warnań Flamberj va c’hleze.

 

Eil diviz

Amań en em gav Mojiz, hag ar Ramz o sellout outań a lavar :

 

Ar ramz

Piv al lorgenneg-se a dremen dre amań ?

Em enor, ne brizfen ket donet da gomz outań,

Rak fae a ve ganin ober nep darempred

Nemet gant ur roue, da vihanań prińsed.

 

Mojiz (a zeu tre en ul lavarout) :

Abaoe ma ‘z on-me deut en oad a driwec’h vloaz

Va far war ar bed-mań n’em eus kavet biskoazh !

Hag ez an da vale evit klask a bep tu

Daoust pelec’h e kavo ma brec’h un tamm didu…

Me ‘gav din e welan un denn mentek du-hont ?

Goulennomp digantań penaos emań e gont.

Me rank e saludiń gant levenez ha joa

Ma vin sur eo barrek da zifenn e vara.

Rak sur-mat, mar n’eo ket, hep nemeur a zale

M’en kempenno ken brav ne ranko ket bale.

 (Tostaat a ra ouzh ar Ramz)

Salud deoc’h, va mignon ! Spontus oc’h montet mat !

N’hoc’h eus-hu truez ouzh ‘nep a zo war droad ?

Mar karfec’h, va mignon, evit va oblijań,

Ez afen en ho plas, ha c’hwi ‘zeufe amań ?

 

Ar ramz

Pardie, va mignon, c’hwi a zo un drol den !

Fellout deoc’h-hu va marc’h, hag ober din diskenn !

Ezhomm em eus va marc’h evit distreiń d’ar gęr,

Hag e rankan hastań, rak an amzer ‘zo berr !

N’ez eus ket pell amzer abaoe m’em eus en bet,

Mar n’hoc’h eus ket unan, me ne ran van ebet.

 

Mojiz

Hola ‘ta, va mignon, berra da deod afo !

Diskenn buan d’an traoń, pe me az tiskenno !

Ma rankan da bediń c’hoazh hepken ur wezh all,

Me az trailho munut evel un tamm kig sall.

 

Ar ramz

Amań ouzh va c’hostez ez eus ul louzaouenn

Hag a rafe d’un den krenań gant an derzhienn.

Ha ma rankan teurel war an douar va zroad

Me ‘ray dit he c’hrenań. Rak-se, diwall ervat !

 

Mojiz

Alo, diskenn buan ! Ha te glev, kamarad ?

 

Ar ramz

Koll a rez-te da benn ? Me, kamarad dit-te ?

 

Mojiz

Perak ne vefez ket ?

 

Ar ramz

C’hwezhadennig buhez !

 

Mojiz

Ha te, kozh langon bras ! Spontus out-te lorc’hus !

Daoust d’az holl brabańsoů, n’out ket ken dańjerus !

Mar-d out un nebeud sot, nebaon, m’ho tizodo.

Diwall ‘ta, leue bras !

 

Ar ramz

Ro peoc’h din, lorgenneg !

Mojiz : Diwall ervat da gig.

 

Ar ramz

Me ‘serro dit da veg !

Lemm eo beg da gleze ?

 

Mojiz

Dre holl e antreo.

 

Ar ramz

En ur c’horf eveldon ?

 

Mojiz

Meur a doull a gavo.

 

Ar ramz

Fae eo ganin klevout kaozioů un tammig den

A daolfen pemp kant lev sur gant ur c’hwezhadenn !

 

Mojiz

Arsa, kleze en dorn ! pe me ‘dorro da fas !

Tremenet ar gomz-mań, te n’ez po mui a c’hras.

 

Ar ramz

A ! paour-kaezh preńv-douar ! pa fell dit-te mervel

Vo ret da gontantiń, met te ne vi ket gwell !

Tremen, dalc’h gant da hent, hag ez po marc’had-mat.

Ne vin ket laouenoc’h pa ‘m bo skuilhet da wad !

Rak ur gwad ken dister ne ray enor ebet

Da un den eveldon a zo ken redoutet.

 

Mojiz

Terriń a rez va fenn gant da gomplimańchoů,

Krougadenn villiget ! Diwall diouzh va zaolioů.

Me ‘ray dit displegań ha kouezhań d’an douar.

(Skeiń a ra)

Piv on va c’hamarad ? – ha bremań, te her goar ?

 

Ar ramz

N’ouzon ket da anv, met da daol ‘zo pounner.

Va gloazet ac’h eus kriz, met m’az paeo emberr.

Ha te ‘c’hello souten un taol eus va c’hleze ?

Mar tizhan ac’hanout em bo sur da vuhez.

(Dougenn a ra un taol da Vojiz, met hemań a sailh warnań)

 

Mojiz

Manket out, kamarad, met me n’az mankin ket !

E-kreiz da vouzelloů ez out bremań tizhet.

(Diskar a ra ar ramz d’an douar)

 

Ar ramz

A ! Gloazet bras on ! ro din bremań kartier,

Hag e welin ervat out ur gwir varc’heger.

 

Mojiz

Kartier a c’houlennez ? Lavar war be diviz…

Hag ec’h eus peadra da baeań e-rekis ?

 

Ar ramz

Setu aze Boďard, kaerań marc’h ‘zo er bed

Hag a vo birviken war an douar gwelet ;

Kreńv eo evel ar mor, buan ‘vel an avel,

Dońv, sentus ouzh e vestr. N’oufed ket kavout gwell.

Flamberj, va c’hleze, a zo ur prezant c’hoazh,

Ar c’haerań a gavfed a-zindan an oabl glas.

Trempet e gwad aspig, entanet gant koad spern,

Goveliet gant Vulkin e govel an ifern.

Ar re-se a zo din. Gra a gari gante.

Mar d-out gwir varc’heger, lez ganin va buhez.

Gant Boďard dindanout, Flamberj ouzh da gostez,

Hep aon ouzh den ebet, mont dre-holl e c’hellez.

 

Mojiz

Pa ‘z out en em rentet, ez po sur marc’had-mat.

Laka evezh avat ne vez re ziwezhat

Da c’houlenn da vuhez, rak va zaol ‘zo marvel :

Nemet sikour az pe, out dare da vervel.

Met pa ‘c’h eus roet din Flamberj ha Boďard,

Abalamour dezhe e rin un taol ampart.

Arsa, deut d’am sikour, c’hwi diaouloů eus an aer

Hag holl speredoů all ar mor hag an douar :

Tariel, Gaviel, Tarkam, Gubariel ;

Krarari, Atarib, Kore, Gargatiel,

Deut da sikour Mojiz da reiń c’hoazh ar vuhez

D’ur paour-kaezh ramz ‘zo prest da rentań e ene !

 

Ar ramz

C’hwi eo eta Mojiz ! C’hwi eo ar marc’heger

En deus trec’het warnon gant un taol ken dister !

Lavaret mat en doa din-me an diaoul Rouard

Birviken ne golljen Flamberj ha Boďard

Nemet dre da zaouarn. Mar em bije bet skiant

E vijen bet tec’het pell diouzhit hep emgann !

 

Mojiz

Ar pezh zo graet zo graet. Lienomp da c’houlioů.

Goude-se, mar karez, e c’hoariimp armoů.

Biskoazh n’em eus douget ur c’hroc’hen a boltron.

Bihan on da welout, met bras on a galon.

 

Ar ramz

Setu-me rentet yac’h ur wezh c’hoazh em buhez !

Ho trugarez, Mojiz ! Kemerit va c’hleze,

Pignit war gein Boďard. M’o ro deoc’h a galon,

P’hoc’h eus o gonezet, ‘vit poan va rańson.

 

Mojiz

Kenavo ! deomp bremań etrezek ha Renod :

Ma ve war gein Boďard, e ve ar gwellań paotr !

Flamberj ouzh e gostez, hag en e zorn ul lańs,

Hag e ve dirazań an daouzek tad a Frańs

Ha daou-c’hant den armet prest-kloz da gombatiń

E redfent dirazań evel gad dirak ki.

(Sailhań a ra war Voďard, hag ez a evel an avel davet e gendirvi).

 

Ar Pevar mab Hemon, lesanvet Ar Pevar marc’h limon,

adkempennet get Pęr Bourdellez, Skol, 1967

 


PG13/ Gurvan ar marc’heg estrańjour

 

Gurvan, ar marc’heg estrańjour

 

Ar c’hoarilec’h a zo ar sal-draoń en ur maner kozh-kozh. Eno emań Aziliz, rouanez ar vro, o chom. Marvet eo he gwaz Gurvan e-pad ar brezel.

Un devezh en em gav er maner ur marc’heg estrańjour asambles gant e vevel Perig. Ne gaoze ket kalz ar marc’heg. Setu ma klask tud ar maner gouzout hiroc’h diwar e benn digant Perig. En o zouezh emań Deda ha Barba, div vatezh.

 

Deda : Evelato te oar piv e’ ?

Pęrig : Ya sur, hennezh ‘zo va mestr-me.

Barba : Da vestr eo, an dra zo serten ;

met n’eo ket e anv kement-se !

Un anv en deus mar deo kristen !

Pęrig : Ha perak c’hoazh hen goufen-me ?

Ur mintin kaer, pa dremenas

er c’hoad m’edon o klask kistin,

ker brav, ker bras war e varc’h bras

ma kuzhe ‘n heol a-dreńv e gein,

n’em eus ket goulennet piv oa ;

diouzhtu avat ‘m eus sońjet din :

« Me a yelo da heul hemań ».

Ha goude, gantań pa’z on bet,

goude, pa’z omp en em gavet

o vale d’an nec’h ha d’an traoń,

dre al lanneg ha dre ar c’hoad,

en hentoů fall, en hentoů mat,

en deizioů gouel, en deizioů kańv,

n’em eus ket goulennet muioc’h,

ha me zo aet gantań pelloc’h.

Eń zo va mestr, m’hel lavar krenn ;

dreistań n’eus tra, dreistań n’eus den.

Eń zo mat, eń zo kalonek ;

eń zo dispont, ha direbech.

Eń zo gouiziek, eń zo desket ;

eń zo paotr fin ha me n’on ket.

Eń a zo fur, eń a zo kreńv ;

eń a gomand ha me a sent ;

pa blij gantań mont en e hent,

eń gerzh a-raok ha me a-dreńv.

Kent ha ma c’halv me ‘oar sevel ;

kent ha ma komz me ‘oar tevel.

Pa c’hourc’hemenn un dra bennak

ez an d’ober hep klask perak.

Pa vez dilavar, trist e benn,

me ‘chom didrouz en e gichen.

Eń zo va mestr, me e vevel ;

me ‘ya d’e heul hep mui goulenn ;

me hen heulio bete mervel.

Eń zo va mestr, ha netra ken !

Tangi Malmanch, Gurvan, ar marc’heg estrańjour, 1923


FL13/ Daoustoc’h petra eh ae d’ober er gale-se ?, Moličre, troet get Loeiz Konan

 

Daoustoc’h petra ema-eń aet d’ober d’ar gale-se ?

 

Skapin (Seblantiń pas gwelet Jeront) : Oh ! Man Doue ! Santez Anna benniget ! Peseurt fall-zoare ! O paour-kaezh tad ! Nag ur vezh evitań… Ah ! paour-kaezh Jeront ! Petra a raoc’h-c’hwi ?

Jeront (E-unan) : Petra ema-eń é lâret a-ziŕrnin, ken glac’haret ?

Skapin : N’eus ket den a c’hellahe lâret din e men ema an Aotrou Jeront ?

Jeront : Petra zo ‘ta Skapin ?

Skapin (É redek ŕr ar leurenn) : E men e c’hellahen er c’havout evit lâret dezhań ar fall-zoare-mań ?

Jeront (É redek ŕr-lerc’h Skapin) : Petra zo ‘ta ?

Skapin : Kaer ‘m eus redek, n’er c’havan ket.

Jeront : Eh on amań !

Skapin : Kuzhet eo en ur lec’h bennak, ne c’hellan ket gouiet e men…

Jeront (É arrest Skapin) : Opala ! Dall oc’h pe petra ?

Skapin : Ah ! Aotrou ! N’eus ket moaiend d’ho kavout !

Jeront : Setu un euriad eh on dirakzoc’h ? Petra ‘ta zo ?

Skapin : Aotrou…

Jeront : Petra ?

Skapin : Aotrou, ho mab…

Jeront : Ya : neuze ! Ma mab ?

Skapin : Ur gwalleur bras zo kouezhet ŕrnezhań !

Jeront : Ha peseurt gwalleur ?

Skapin : An enderv-mań ‘m eus-eń kavet ankenet abalamour d’un dra bennak ho poa lâret dezhań, hag oc’hpenn kement-se ho poa ma lakaet en afer hep rezon. Evit distaniń e c’hlac’har ‘h eh on bet getań é vale a-davet ar porzh-mor ; aze hon eus taolet ur sell ŕr ur vatimant turk e-mesk ar re vravań. Un Turk yaouank, ur brav a baotr, en deus hor fedet da vonet a-barzh, ha goude bout hor saludet čl ema dle, eń en deus roet deomp da zebriń frouezhaj mat ha da evet gwin, ar gwellań zo moaiend da gavout…

Jeront : N’eus nemet traoů mat aze ! Petra ‘ta zo ?

Skapin : Gortozit Aotrou ! Rak e-pad mah oamp-ni é tebriń hag éc’h evet, eń en deus lakaet ar vag da gerzhet, ha pa oamp ŕr ar mor un tammig avanset eń en deus ma lakaet en ur vag vihan evit donet da lâret deoc’h mar ne roit ket pemp kant skoed a-benn din evitań e kasay ho mab da Bondicheri.

Jeront : Petra an Diaoul ? Pemp kant skoed ?

Skapin : Ya, Aotrou, hag e-raok div euriad.

Jeront : Ah ! Amprevan a Durk ! Ma lazhiń čl-se !

Skapin : Deoc’h-c’hwi eo, Aotrou, da ouiet buan petra gober evit tenniń ho mab ag an toull-bac’h-se.

Jeront : Petra an Diaoul ema-eń aet d’ober d’ar gale-se ?

Skapin : Ne sońje ket anezhań er pezh a zo arru.

Jeront : Kerzhit buan Skapin. Kerzhit da lâret d’an Turk-se eh an da lakaat ar jandarmed ŕr e lerc’h.

Skapin : Ar jandarmed e-kreiz ar mor, ne ouiit ket petra a lârit ?

Jeront : Petra an Diaoul ema-eń aet d’ober d’ar gale-se ?

Skapin : Ur fall-blanedenn a vez kaoz gwezhave.

Jeront : Rekis eo deoc’h, Skapin, gober ho tever, čl ur servitour fidel.

Skapin : Petra, Aotrou ?

Jeront : Kerzhit da lâret d’an Turk-se degas ma mab, ha c’hwi a chomay en e lec’h prizonet, da c’hortoz ken ne’m bo dastumet an argant a c’houlenn.

Skapin : Aotrou, sońj a rit er pezh a lârit ? Ha c’hwi a greda marse e vo sot a-walc’h an Turk-se evit kemer ur paour-kaezh loen čldin-me e-lec’h ho mab ?

Jeront : Petra an Diaoul ema-eń aet d’ober d’ar gale-se ?

Skapin : An dud-se ne raont ket kas a netra.

Jeront : Mes, petra an Diaoul ema-eń aet d’ober d’ar gale-se ?

Skapin : Gwir eo, met ne c’helle ket gouiet. Man Doue ! Aotrou, hastit buan ‘ta !

Jeront : Setu alc’hwez ma armener.

Skapin : Mat.

Jeront : C’hwi he digoray.

Skapin : Mat, ha neuze ?

Jeront : C’hwi a gavay doc’h an tu kleiz alc’hwez ma solier.

Skapin : Ya.

Jeront : C’hwi a gemeray an dilhad a zo en ur valizenn vras, ha c’hwi a yay d’o gwerzhiń d’ur marc’hadour dilhad kozh evit preniń ma mab en-dro.

Skapin : Élkent, Aotrou ! Petra a gredit-c’hwi, biskoazh n’em bo kant lur evit ho pilhotaj, hag oc’hpenn pres zo ŕrnomp.

Jeront : Ah ! Daoustoc’h petra ema-eń aet d’ober d’ar gale-se ?

Skapin : Pegement a amzer gollet, laoskit ar gale-se, ha sońjit eh aoc’h da goll ho mab. Ne c’helle ket gouiet ar gwalleur a zo arru, c’hwi a oui n’eus ket roet nemet div euriad din.

Jeront : Pegement a c’houlenn-eń ?

Skapin : Pemp kant skoed.

Jeront : Pemp kant skoed ! N’en deus ket końsiańs ebet anezhań ?

Skapin : Gwir eo ! Un Turk en dehe końsiańs ?

Jeront : Gouiet a ra hepken petra eo pemp kant skoed ?

Skapin : Ya, eń a oui e ra pemzek kant lur.

Jeront : Hag e kred marse e vez kavet pemzek kant lur edan treid ar rońseed ? Gortozit ! Skapin, ‘h an da glask an argant.

Skapin : Hastit buan ‘ta ! Kreniń a ran é welet an eur é troiń.

Jeront : Pevar c’hant skoed ho peus lâret ?

Skapin : Pas, pemp kant.

Jeront : Pemp kant skoed ?

Skapin : Ya.

Jeront : Ha petra an Diaoul ema-eń aet d’ober d’ar gale-se ?

Skapin : Gwir a-walc’h a lârit ! Mes hastit buan !

Jeront : E-lec’h monet da vale en ur lec’h arall !

Skapin : Gwir eo, met touchit ‘ta !

Jeront : Ah ! Bag milliget !

Skapin (E-unan) : Ar vag-se a laka e benn da labourat…

Jeront : Setu, Skapin, ankouashaet em boa em boa resevet pemp kant skoed en aour ha ne sońjen ket e vehent bet skrapet a-benn genin. (Eń a ziskoueza e yalc’h da Skapin mes n’er laoska ket da grog a-barzh) Setu ! Kerzhit da breniń ma mab en-dro.

Skapin (Ec’h esae kemer ar yalc’h) : Ya Aotrou.

Jeront (Ne laosk ket Skapin da gemer ar yalc’h) : Mes lârit d’an Turk ema un treitour !

Skapin (Ec’h esae tap ar yalc’h) : Ya.

Jeront : Un den dinatur, ur laer !

Skapin : Laoskit an traoů ŕr ma fouez.

Jeront : Tenniń genin pemp kant skoed en desped d’ar lezenn !

Skapin : Ya.

Jeront : N’o roan ket dezhań a volontez vat.

Skapin : Mat-tre.

Jeront : Ha mar kavan tres man dorn ŕrnezhań e tapay e begement !

Skapin : Ya.

Jeront (É lakaat ar yalc’h en e sac’h) : Hastit buan ! Ha kerzhit fonnapl da glask ma mab !

Skapin (É redek ŕr-lerc’h Jeront) : Arsa ‘ta, Aotrou !

Jeront : Petra c’hoazh ?

Skapin : E men ema an argant ?

Jeront : Ne’m eus ket-int roet deoc’h ?

Skapin : Nann ! Lakaet ho peus-int en-dro en ho sac’h.

Jeront : Ah ! Ar glac’har ma laka da goll ma spered !

Skapin : Gwelet a ran.

Jeront : Daoustoc’h petra an Diaoul ema-eń aet d’ober d’ar gale-se ? Ah gale milliget ! Ah Turk treitour ! Ah Turk an Diaoul !

Skapin (E-unan) : Poan vras en deus é koll ar pemp kant skoed e laman getań. Mes n’eo ket achu an traoů ha eń a baeo din en ur feson arall an dreisoni en deus graet din e-keńver e vab.

 

Moličre, Troioů-kamm Skapin, troet get Loeiz Konan, c’hoariet get C’hoarivari, 2000

 


PG17/ War un dachenn fobal, Pęr-Jakez Helias

War un dachenn fobal

 

Jakez Kroc’hen zo deuet, evel boaz, da sellet ouzh ur c’hrogad melldroad. Ar wezh kentań eo evit Gwilhoů Vihan, e gamarad, dont gantań. A-dreńv ur gloued wenn emaint o sellout ouzh o skipailh, hini Poullfaouig. Koulskoude eo bet lakaet ar volotenn da vont e-barzh an toull gant o enebourien, skipailh Lanbrug.

 

Jakez : La, n’am boa ket lavaret ‘ta ! Aet eo en toull ; paotred Poullfaouig ne dalvezont ket ur boton. M’am bije bet daou-ugent vloaz nebeutoc’h, me a vije marv kentoc’h eget chom war va fenn-a-dreńv ha diskenn ar banniel d’an traoń dirak chas Lanbrug. Da faot eo, Gwilhoů.

Gwilhoů : (sebezet). Va faot ? Peseurt faot ? Petra zo da damall ouzhin-me ?

Jakez : Da faot eo m’hon eus kollet diouzhtu pa grogas ar c’hoari.

Gwilhoů : Met, Jakez, n’am eus graet netra ebet, nemet sellet !

Jakez : Dres ! Me a rebech dit bezań chomet aze hep ober van, e-giz ur peul, da zibunań diotachoů.

Gwilhoů : Ma ‘teus c’hoant, Gwilhoů, ni a drońso hor bragoů hon-daou hag a lammo war an dachenn d’ober un taol-dorn da baotred Poullfaouig ! Gortoz ! (Trońsań a ra e vragoů betek e benndaoulin).

Jakez : Azenn kornek ! N’omp ket evit sikour Poullfaouig nemet gant hor mouezh. Ober kalon dezho, gopal dezho emaomp amań o sellet outo, ha strakal hon daouarn. Enor Poullfaouig a zo war an dachenn.

Gwilhoů : (a vlej a-bouez-penn) D’an toull ! D’an toull ! Emaint deomp, emaint deomp ! Drailhit anezho a-dammoůigoů bihan ! Kasit anezho d’ar gęr da glask bronn ! Ale !

Jakez : Bec’h d’ar volotenn, paotred ! Taolit an tousigi-se war o fri. Emaint deomp !

Gwilhoů : (war un taol) Jakez piv eo hemań, a zo o tont warnomp dre dizh, gant ar volotenn, hag a c’hoari ganti koulz hag ur c’hazh gant ur belennad neud ?

Jakez : Hennezh, ar marc’h-sot-se ? Kabiten paotred Lanbrug eo.

Gwilhoů : Heńvel-mik ouzh va niz Alanig ar Gosker !

Jakez : Eń eo, ya. Emichańs e trailho e zivesker milliget, a-hend-all emaomp yennet gantań. An dek all e teufemp a-benn diouto bravig a-walc’h, met hemań emań an diaoul ruz en e gorf.

Gwilhoů : (a zistag da vlejal) Ler dezhi, Alanig ar Gosker, tizh d’ar c’hached, va faotr, bec’h d’ar brilli, cheu er ganetenn ! Emaout dirak an toull ! Taol warni ! (Un taol c’hwitell) La, setu ar volotenn e-barzh ! Lanbrug a zo mestr ! (Cholori)

Jakez : (kounnaret) Penaos, treitour brein, judaz ! Emaout a-du gant Lanbrug bremań ? Ne ‘teus ket mezh, penn-yod ! Gwelet a zo bet biskoazh ul loen fall e-giz hemań !

Gwilhoů : Jakez, me n’emaon ket a-du gant Lanbrug, met gant va familh. Enor ar familh eo. Ar maout a yelo gant familh Gwilhoů Vihan. Bec’h, paotr Alanig !

Jakez : Gwilhoů, ma ‘mije kredet e-tefe c’hoariet an dro-se din, n’am befe ket kenteliet ac’hanout war an dachenn dirak an holl, poazhań ac’hanon gant ar vezh ! Hag evit piv, mar plij ? Evit un niz ne ‘teus ket gwelet anezhań abaoe marteze dek vloaz ! Spontus !

Gwilhoů : Gwir, Jakez, n’am-eus ket gwelet va niz Alanig abaoe dek vloaz. Penefe e-teus lavaret din piv oa, n’am-mije ket anavezet anezhań.

Jakez : Feiz sur, peogwir dek vloaz zo a zo savet etrezoc’h ho-taou, da vreur Kel Vraz ha te, abalamour d’ur foenneg bennak a felle deoc’h kaout anezhi ho-taou, lorgnez !

Gwilhoů : (strafuilhet) Ya, va breur Kel Vras a zo nebeut a feiz ennań. Ma n’eo ket an niz Alanig gwelloc’h egetań n’eo ket kalz a dra, nann !

Jakez : Sur eo n’eo ket kalz a dra vat pa deu da Boullfaouig d’ober goap ouzh e eontr.

Gwilhoů : (savet ar gwad en e benn) Ober goap ouzh e eontr !

Jakez : Pa zistroio bugale Lanbrug d’ar gęr, Alanig ar Gosker a lavaro d’e dad, Kel Vraz : « Paket o-deus paotred Poullfaouig o stal ganin. Ha va eontr Gwilhoů Vihan a oa war an dachenn e-unan, dislivet gant ar vezh ». Setu pezh a lavaro ar c’hilhog Alanig, komz evit komz. Pebezh lorc’h a savo e penn da vreur Kel Vraz ! Pebezh dismegańs evidout, Gwilhoů Vihan !

Gwilhoů : Sac’h an diaoul, kement-se n’eo ket posubl ! Bec’h, Poullfaouig ! Kerzhit dezho a-daolioů penn pa a-daolioů dorn, met brevit anezho, mod-pe-vod, pisoc’h eget ur veilh malań kafe. Taolit warno, Poullfaouig ! Emaint deomp ! ! !

Jakez : Kollet omp ganto, Gwilhoů ! Re ziwezhat emaout !

Gwilhoů : Seizh kant kurun warn-ugent ha dek, Jakez, me a ya war al leur ! (Emań o klask lammat dreist ar gloued)

Jakez : Chom amań, Gwilhoů ! Sotoniou a-walc’h e-teus graet evit an deiz-mań. Ha diwall, diwall mat ! Emań ar volotenn o vont da gouezhań warnomp !

(Gwilhoů a sav e zivrec’h. Ar volotenn ler a gouezh dres war e stomog. Gwilhoů a zalc’h anezhi gantań)

Gwilhoů : Lavaret e-teus din, Jakez, enor Poullfaouig a oa er volotenn-se. Mat. Me a gaso anezhi en ur bern teil bennak, ken brav ma ne vo ket kavet gant kristen ebet a-raok fin ar bed. Eomp kuit d’an daoulamm, Jakez.

(Sevel a ra ur cholori spontuz)

Jakez : N’ouzon ket hag-eń out fur pe sot, Gwilhoů, met mont a ran ganit a-dreuz ar parkeier. Gwelet e vo. (Blejal a ra) Chas Lanbrug d’ar gęr ! Chas Lanbrug d’ar gęr !

Gwilhoů : Ma ne vo ket mui fobal, Jakez, redadeg a vo.

(Mont a reont kuit en ur vlejal. Emaint kuit. Cholori spontus. Treuziń al leur a ra ur vandennad c’hoarierien fobal en ur vlejal mui ma c’hellont.)

 

Pęr-Jakez Helias, Biskoazh kemend-all, Brud Nevez, nnn 17 Ebrel-Mezheven 1964

 


POELLADENNOŮ

 

1. DRM :

Dibabit ar Respont Mat.

 

a) Pelec’h e tremen an istor-mań ?

         ¨ war un dachenn bouloů ¨ war un dachenn fobal ¨ war un dachenn basket

 

b) Peseurt skipailh n’emań ket aze ?

         ¨ Poullaouen                   ¨ Poullfaouig                  ¨ Lanbrug

 

c) Piv eo an tudennoů pouezusań ?

         ¨ Krakoů     ¨ Jakez      ¨ Lakez      ¨ Gwilhoů

 

d) Peseurt skipailh a zo o vont da c’hounit evit doare ?

         ¨ hini Poullfaouig  ¨ hini Lanbrug      ¨ hini Poullaouen

 

e) Piv eo Alanig Gosker ?

         ¨ mab Jakez                  ¨ niz Gwilhoů        ¨ niz Jakez

 

f) Perak n’en deus ket gwelet anezhań abaoe dek vloaz ?

         ¨ peogwir emaint o chom pell an eil diouzh egile

         ¨ peogwir zo savet fachiri er familh

 

g) Petra a ra Jakez deus ar volotenn pa gouezh warnań ?

         ¨ mont a ra da c’hoari ganti war an dachenn

         ¨ tec’het a ra kuit ganti evit kuzhat anezhi

         ¨ kreviń a ra anezhi

 

2. Reizhań :

Kavit ar ger ne glot ket gant ar frazenn. Skrivit ar ger mat.

 

a) Ma ‘teus c’hoant, Gwilhoů, ni a droc’ho hor bragoů hon-daou hag a lammo war an dachenn (…)                      

b) N’omp ket evit sikour Poulfaouig nemet gant hor maouez.                         

c) Emichańs e trailho e zivesker milliget, a-hend-all emaomp jenet gantań.                        

 d) Hemań emań an diaoul roz en e gorf                                                        

 e) Brevit anezho, mod-pe-vod, pisoc’h eget ur vińs malań kafe.                      


3. Troiennoů 1 :

Stankit an toulloů.

 

a) Kasit anezho d’ar gęr da glask                    ! Ale !

b) Ar                     a yelo gant familh Gwilhoů Vihan.

c) Paket o deus paotred Poullfaouig o                       ganin.

d) Eomp kuit d’an                       , Jakez.

 

4. Troiennoů 2 :

Liammit an daou vann a-benn adsevel an troiennoů a vez kavet en diviz.

 

Kollet omp …

·       

 

·        d’ar brilli

Petra a zo da damall … ?

·       

 

·        warni

Piv a zo o tont … dre dizh

·       

 

·        dezhi

Kerzhit … a-daolioů penn

·       

 

·        deomp

Emaout dirak an toull ! Taol …

·       

 

·        ouzhin-me

Paket o deus paotred Poullfaouig o stal

·       

 

·        dezho

Emaint …

·       

 

·        ganin

Brevit …

·       

 

·        ganto

Bec’h …

·       

 

·        anezho

Ler …

·       

 

·        warnomp

 

5. Troiennoů 3 :

Setu amań troioů-lavar a gaver en diviz etre Jakez ha Gwillou. Klaskit sevel ar frazennoů en-dro.

 

 

1.

 

 

Frazenn 1 : ………………………………………………………………………………………………………………………………

 


2. 

 

 


Frazenn 2 : ……………………………………………………………………………………………………………………………

 

 

 

 


3. 

 

 


Frazenn 3 : ……………………………………………………………………………………………………………………………

 

 


4. 

 

 

Frazenn 4 : ……………………………………………………………………………………………………………………………

 

6. Geriaoueg ar c’hoari-melldroad :

Lakit ur ger brezhoneg e-kichen pep bir.

 

 

7. Gerioů groz :

Evel m’ho peus klevet e sav alies cheu etre Jakez ha Gwillou.

E-touez ar gerioů groz-mań, peseurt re a vez distaget gant Jakez ?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


RESPONTOU

 

4. Troiennoů 2 :

Liammit an daou vann a-benn adsevel an troiennoů a vez kavet en diviz.

 

Kollet omp …

·        ganto

Petra a zo da damall … ?

·        ouzhin-me

Piv a zo o tont … dre dizh

·        warnomp

Kerzhit … a-daolioů penn

·        dezho

Emaout dirak an toull ! Taol …

·        warni

Paket o deus paotred Poullfaouig o stal …

·        ganin

Emaint …

·        deomp

Brevit …

·        anezho

Bec’h …

·        d’ar brilli

Ler …

·        dezhi

 


PG15/ Ar Boued-touseg, Pęr-Jakez Helias

 

Ar boued-touseg

 

Jakez Kroc’hen ha Gwilhoů Vihan a zo azezet ouzh taol.

 

Jakez : Ma, Gwilhoů, setu emaomp brav azezet amań hon-daou, dirak ar prenestr. Hag evit ur wezh, ni a zebro un tamm merenn e brasań ostaliri Kemper... Sell peseurt sal gaer, ma mabig !... Melezourioů a bep tu, pallennoů gwenn ha bokedoů bleuńv war an tao1ioů. Amań eo pinvidik an traoů, ma c’horf, ha naet !... Ur blijadur evit an daoulagad.

Gwilhoů : Re binvidik, Jakez... Ne ya ket din kaer. Abalamour da betra ‘peus digaset ac’hanon er seurt lec’h-mań ? ... Me a zo amań e-kreiz an diaezamant, rak n’on ket boazet a-walc’h deus kizioů an dud pinvidik.

Jakez : Arsa ! Gwilhoů droch ! An dud pinvidik a zebr boued gant o genoů evel ar re baour. Nemet brasoc’h kof o defe, a-wezhoů.

Gwilhoů : Ya, ‘vat. met amań, n’eus ken pennoů bras kęr o tont da zebriń. Sell an aotroů gwisket-kaer, e penn all ar sal, gant ur mell chadenn vontr war e stomog. Hag an itron tev a-dreńv da gein, peseurt ardoů a ra, siwazh ‘ta ! Chistrouenn vrein ! Beg minergez !

Jakez : Ha goude-se ? Dres, ret eo deomp diskouez d’an holl penaos an dud diwar ar maez n’int ket sotoc’h eget re ar c’hęriou. Nemet ar c’hontrol a vefe, ne lavaran ket.

Gwilhoů : Ta, ta, Jakez. Gwelloc’h am mije kavet chom evel kustum e ostaliri Fańchig kamm, war blasenn Sant-Vao, da zebriń ar pezh hon eus digaset ganeomp diouzh ar gęr. Hervez ar mod, en ti-mań, ar servicherien n’ouzont ket zoken kaozeal brezoneg, siwazh. Un druez eo !

Jakez : Gwashań-se evito, Gwilhoů.

Gwilhoů : Feiz, ya, ‘vat. Met penaos e rin-me ma c’hont ? Mat evidout, Jakez. Te ‘peus bet spered a-walc’h evit deskiń ar galleg. Met ma fenn din zo re galet, ha re gozh on deut.

Jakez : Gwilhoů, me oar galleg mat abaoe an amzer ma oan mevel gant ar medisin kozh, Doue d’e bardono ! Dit, n’eo ket ret lavaret netra. ‘Peus ken nemet sellet ouzhin hag ober ar memes tra... Mamazell !...

Gwilhoů : Jakez ! Jakez ! Ur wezh bennak te a vo kollet gant an ourgouilh. Dres e-giz da vaouez Katellig-toull-seo.

Ar vatezh : Bonjour, Messieurs.

Jakez : Bonjour, Mamazell, apportez-nous ŕ manger, s’il vous plaît.

Ar vatezh : (gant pouez-mouezh Kemper) Bien, ces Messieurs ont vu le menu ?

Jakez : Non. Mais ça fait rien. On n’est pas difficile.

Ar vatezh : Tout de suite, Messieurs.

Gwilhoů : Jakez, te a zo dreist war ar galleg, ma mignon.Gwelloc’h eget an dimezell dija. Met perak he deus sellet ken du ouzhin. N’on ket mat a-walc’h eviti ?

Jakez : Da dok, Gwilhoů, da dok !

Gwilhoů : Ha petra gant « da dok, da dok ! » Penaos, n’eo ket brav an tok-se ? Un tok seizh bouloutenn, goloet nevez-zo gant voulouz penn-da-benn. N’az eus ket mezh, te, diskouez d’an holl da vlev gris ha da dal moal ?

Jakez : Gwelloc’h e kavfen kaout blev melen ha rodellek, a-dra-sur. Met er c’hęriou, Gwilhoů, emań ar c’hiz da dennań an tok en ostalerioů bras. Ur merk a zoujańs eo.

Gwilhoů : Ur merk a zoujańs, gurun ! Evit piv ? Me denn ma zok dirak an Aotroů Doue, en iliz, dirak ar re varv, evel-just, hag evit mont da gousket. Nemet a-wezhoů, pa ‘z on re skuizh, e yan d’am gwele tok hag all. Setu aze ! A-hend-all, netra. Ne ran van ebet !

Jakez : Mat, mat ! Arabat eo sevel trouz evit ken nebeut. Dalc’h ganit da dok bouloutenn stag ouzh da ziskouarn gant aon e teufe ur barrad avel bennak d’e gas kuit, ha da dammig penn divalav da heul, loen loutoů.

Gwilhoů : Drouk bras a zo ennout, Jakez, abalamour ne ran ket enor dit dirak aotrounez kęr. Met evit mat ebet ne cheńchin ma doare. Ne dalv ket dit ober rebechoů. Al louarn a dle mervel en e groc’hen.

Jakez : Bezań a-walc’h, Gwilhoů. Koulskoude, ma karfes...

Gwilhoů : Netra ! Me zo bet degaset amań ganit evit debriń merenn. Poent bras eo kaout ur begad bennak ha n’eus deut c’hoazh war an daol na kreun na minvig.

Jakez : Gortoz ‘ta, gourlonker.. Setu ar vatezh en-dro gant ar bara.

Ar vatezh : Voici le pain, Messieurs.

Gwilhoů : A ! N’ eo ket bras an tammoů bara. Ha pegen tanav ‘ta ! Gwelout a reer sklaer a-dreuz, siwazh ! Ha penaos ober hon-daou gant ken nebeut-se a vara ! A-boan ma zo trawalc’h da leuniań kof ur filip. Santez Anna !... N’eus forzh. Mont a ran da dennań ma c’hontell.

Jakez : Da gontell ! Amań zo kontilli a-walc’h. Pep hini en deus e gontell e-kostez e blad.

Gwilhoů : Gwelout a ran. Met ar gontell-se he deus beg ront, hag ouzhpenn ne droc’hfe ket un tamm butun-chaokat zoken. Penaos e rin-me gant ur gontell beg ront evit skarzhań an tammoů kig a chomo etre ma dent ?

Jakez : Te a skarzho da zent goude bezań aet kuit eus an ti-mań. N’eo ket traoů d’ober dirak an dud diavaez.

Gwilhoů : A, setu un afer all ! Hen touiń a ran dit. Jakez, morse ne lakin mui ma zreid er seurt toulloů-mań. Gurun ! N’eus frankiz ebet d’ober netra ! Difennet atav ! Pouh !...

Jakez : Cht... cht... Peoc’h en an’ Doue. Ar vatezh !

Ar vatezh : Voilŕ les hors-d’oeuvre, Messieurs. Quoi vous allez boire ? De 1’eau, de la bičre, du vin ?

Gwilhoů : Du vin on va boire sűrement !

Jakez : Sell ‘ta ! Me sońje din ne ouies ger galleg ebet ? Peseurt lapous a zen eo ar Gwilhaouig-se ! Pa zo anv eus gwin e tistag e gaojoů diouzhtu. Ar voutailhad gwin-se a gousto ker, ma mabig.

Gwilhoů : Ker, pe marc’had-mat, te a baeo an dispign. Mervel gant an naon ‘yafe din c’hoazh, mervel gant ar sec’hed, avat, morse ! Hag evań dour ar stęr e-lec’h ma vez diskarget ar sailhadoů dour lous hag ar rest, netra !

Jakez : Gwilhoů, Gwilhoů, petra ‘c’hoarvez ganit hiriv ? Mezh a rez din. Debr ‘ta ! Ha peoc’h pelloc’h... Cht...

Gwilhoů : Debriń petra ? N’ouzon ket peseurt boued an diaoul eo ar pezh a zo dirazon.

Jakez : Debr atav ! N’eo ket dav gouzout. Aon az peus da vezań ampoezonet, den digalon ? ...Cht !...Cht !...Debr !...

Gwilhoů : Jakez, ne gavez ket ar boued-se reketus ? Petra eo ?

Jakez : Evidout-te da vezań reketet, me n’on ket. Betrabez ruz int.

Gwilhoů : Betrabez ruz ! Mat d’ar saout !

Jakez : Ha d’an dud ivez. Debret am eus graet meur a wezh e ti ar medisin kozh. Mat int. Mat a-walc’h da nebeutań.

Gwilhoů : Jakez ! Hag ar re-mań ? ... Emaint dres e-giz karotez gwenn, siwazh !

Jakez : A, ar re-se, n’ouzon ket, Gwilhoů. Dav eo din lakaat ma lunedoů da sellout war an tamm paper. Gortoz, gortoz... « Salade de concombres »... Seizh kant barrikennad gurun ! N’am-eus morse klevet keloů deus ar boued gouez-se ! Met, n’eus forzh, mat e tlefe bezań. Kemer, Gwilhoů, mar plij.

Gwilhoů : Nann, Jakez, kemer da gentań.

Jakez : « Salade de concombres ! » Sac’h an diaoul ! Petra ‘c’hellfe bezań ar c’honkombrez ? Dalc’h peg, Gwilhou, ma mabig. Ar bolc’h kentań zo dit, peogwir me eo am eus pedet ac’hanout.

Gwilhoů : Nann, Jakez, dit eo da dańva, peogwir ‘anavezez boued ar c’hęriou gwelloc’h egedon.

Jakez : Memestra, un tammig a yay ganin.

Gwilhoů : Peseurt blaz a zo ganto, Jakez ?

Jakez : Eh ! Blaz irvin skornet. Gurun a dan !...

Gwilhoů : Teil ! teil ! A, Jakez. Keuz am eus d’am c’hig-sall ha d’am zorzh-vara segal. Setu boued evit ur c’hristen !

Jakez : Hag ar plad all ! Hemań, da vihannań, ‘ouzon petra eo. Vioů kalet, ma mignon, vioů yer !

Gwilhoů : Ya, met peseurt yod du a zo e strad ar plad, Jakez ? Lavaret e vefe kaoc’h-marc’h tomm, siwazh deomp ! Eh, n’am eus ket ezhomm outań.

Jakez : Gwelomp an tamm paper... « Oeufs pochés aux épinards »...Épinards, épinards ? ... sońj am-eus da vezań debret eus ar seurt-se ‘n un tu bennak, e-pad ar brezel pevarzek. Met neuze ‘oan yaouank, hag em bije debret melchon ruz.

Gwilhoů : Fidamdousik ! e-giz ma vezlavaret   e Bro-Leon, ne daolin ket ma dent war al louzaouenn-ze. Nann ! Evit un tenn...

Ar vatezh : Messieurs, voilŕ le plat de viande. Je regrette y a plus de vin. Mais vous n’avez pas mangé beaucoup ? L’appétit ne va pas ?

(Div c’ hrougnadenn.)

Gwilhoů : Tri mil barrad luc’hed ! N’eus ket gwin ? Mervel gant ar sec’hed goude bezań marv gant an naon ! Petra hon eus graet d’an Aotroů Doue evit kaout ur binijenn ken skrijus ? Jakez, morse ne bardonin dit da vezań stlejet ac’hanon e-barzh an ivern-mań !

Jakez : Tańva deus ar plad diwezhań-mań ‘ta ! Kig leue tener hag a deuz war an teod. Ouzhpenn, bezań zo gantań boullouigoů bihan ken tener all. Ar wezh-mań omp kouezhet mat, ma mignon. Pak din ar bara !

Gwilhoů : (goude bezań bet tańvaet) Feiz Doue, ya ! mat-tre eo ar gegin. Ha da vihannań, ul leue bihan ‘ouzon petra eo... Ar boullouigoů ivez a zo deus ar c’hentań. Petra ‘c’hellfent bezań ? Ma ouifen, me lârfe da Varianna poazhań din eus ar re-se... Sell war an tamm paper ‘ta !

Jalez : (O lenn) « Noix de veau, noix de veau... aux...aux champignons »...

Gwilhoů : Petra eo « aux champignons » ?

Jakez : Debr atav ‘ta ! Arabat eo dit koll amzer, pe a-hend-all... (ober a ra ur sach mat d’ar c’hig ha d’ar boullouigoů).

Gwilhoů : (O kas d’an traoń ar muiań ma c’hell) Ma c’hovig paour, pegen mat !... O, Jakez ! war bouez ! war bouez ! Lesk ac’hanon da gemer c’hoazh unanig bennak : an hanter outo a zo din !

Jakez : Gwir ! Diwall avat da lonkań a-dreuz gant ar pres a zo warnout.

Gwilhoů : Lavar din,’ta, Jakez, petra eo « cham...champignons » ?

Jakez : Boued...

Gwilhoů : Boued, boued, feiz sur boued int, amziod. Me ‘oar mat...

Jakez : Beń, Gwilhoů…

Gwilhoů : Gortoz ma pakin an hini diwezhań... La ! aet eo d’an traoń...

Jakez : (krak ha berr) Boued-touseg.

Gwilhoů : Boued... Klevet mat am eus ? Boued ? ...

Jakez : Ya, boued-touseg int.

Gwilhoů : Boued-touseg ! A ! Sant Faron benniget ! Ampoezonet on !... Mont a ran buan d’ar gęr da vervel ! Jakez Kroc’henn, den milliget, sac’h ourgouilh brein, ma teuan a-benn da chom bev, ne fell ket din mui anaout ac’hanout. Lakaat ar paour-kaezh Gwilhou da zebriń konkombrez, épinards ha boued-touseg !... Biskoazh kemend-all !

 

Pęr-Jakez Helias, Biskoazh kemend-all, Brud Nevez, niv. 17 Ebrel-Mezheven 1964

 


JPD04/ Bitekle

Bitekle

 

Goude ar marv, etre an douar hag ar baradoz eo ret tremen e-barzh kant ostaleri ha Bitekle ‘zo just plom ‘barzh ar c’hreiz. Amań en em gav tout al lonkerien rak ‘raok mont d’ar baradoz eo ret da bep hini evań e walc’h. Amań ‘zo daou zen, Fańch ha Louď, ar re-mań n’o deus ket gallet mont d’ar baradoz ha chomet int da c’hortoz ‘barzh Bitekle. An daou-mań ‘zo bet dimezet gant Soaz ha hounnezh he deus anduret ur vuhez kalet gante. Ha setu Soaz o tegouezhout ‘barzh an ostaleri, pep hini ‘zo o klask kaout anezhi.

 

Fańch : Chom trankil. Leusk ac’hanon da gaozeal diouti ? Hag e weli ? Hopala ! Soaz ! Soaz ! Ma yarig ! Deuet out ‘benn ar fin ! Ur veaj vrav ‘feus graet te ivez.

Soaz : Hag am eus graet, ya ! Gwelet a rez, ne rez ket !

Louď : N’anavez ket ac’hanout ken anezhi. Ro plas. Deuet eo ma zro. Me ‘zo o vont da gaozeal outi bremań. Soaz... Sońj ‘feus diouzhin c’hoazh.

Soaz : O ! Ya daonet ! Sońj mat ‘meus diouzhit evel-just. Ha diouzhoc’h ho-taou ! Te gant an dour-chik melen o tiverań ‘maez da veg war da c’hrońj hag egile gant pennoů e zaoulin kamm hag e zaoulagad ruz o luchal war e fri brulu.

Louď : Gast ar c’hast ! ‘Deus ket cheńchet kalz ! Koshaet eo un tammig met ‘deus ket cheńchet pikol.

Fańch : Ro plas : d’am zro bremań ! Just a-walc’h, o kaozeal diwar da benn oamp hon-daou.... Hag o lâret...

Louď : O lâret... Hag oc’h en em c’houlenn ha-eń e teufes un devezh bennak.

Fańch : Setu : ‘oamp o c’hortoz un tammig e-ser evań ur bannac’hig... Oc’h evań ur bannac’hig e-ser gortoz un tammig kwa... O sońjal : Marteze ‘teuy Soaz... Nec’het ‘oamp ‘blam dit hag ‘oamp krog d’ober gwad fall.

Louď : Hag e oamp ! o sońjal e vijes bet aet e-biou deomp marteze hep gwelet ac’hanomp, hep taol evezh ouzhomp memes. Ha just neuze ‘out degouezhet tre.

Soaz : Ne oa dańjer ‘bet din mont e-biou deoc’h, gant an trouz a rit ho-taou. Ne vez klevet nemetoc’h azalek dor ar beurbadelezh. Daou lapous-noz oc’h, me ‘lâr deoc’h. Daou lampon, daou glujar, ya !

Fańch : Ma yarig !

Soaz : Da yar gloc’h ‘lâr serriń da veg !

 

Gwilhoů Kergourlay, Bitekle pe war hent ar baradoz, emb. Brud Nevez, 1979

Lakaet e brezhoneg Kallag get ar strollad F.A.B., 1997


POELLADENNOŮ

 

 

Gerioů un tammig diaes marteze :

 

Kaozeal : komz, konto, prezeg.

Leuskań : laoskań, lezel.

Beaj / ar veaj : (gwregel) Ur veaj vrav am eus graet e bro Iwerzhon ar miz tremenet .

Ar grońj : dindan ar beg, ar genoů.

Daoulin kamm : daoulin... a-dreuz un tamm.

Ur fri brulu: ur fri ruz ha tev.

Cheńchet pikol : cheńchet kalz.

Luchal : (verb) sellout a-dreuz :

E-ser evań : en ur evań.

Ober bil : bezań nec'het, ober gwad fall.

Mont 'bioů : tremen e-kichen :

Azalek : adalek

Peurbadelezh / ar beurbadelezh: E galleg : l'éternité.

Nemetoc'h : c'hwi hepken. Displeget nemedon,nemedout, nemetań, nemeti........

Ul lampon: E galleg : un polisson.

Yar gloc'h : ur yar o c'houlenn goriń.

 

Evit kompren gwelloc'h.

 

Penaos eo degemeret Fańch ha Louď gant Soaz ? Perak ?

 

Penaos e komz Fańch digant Soaz ?

 

Penaos eo Louď gant Saoz ?

 

Petra a sońj Louď eus e wreg ?

 

Perak e c'houlennont kaozeal pep hini e dro diganti ?

 

Petra e oant oc'h ober da c'hortoz mont d'ar baradoz ?

 

Perak e oant oc'h ober gwad fall ?

 

Perak ne oa ket tu da Soaz mont 'biou dezhe ?

 

Peseurt maouez eo Soaz ?

 

 



JPD06/ Lubaner Kreiz-Breizh, Synge, Strollad Kallag

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

John Millington Synge, The Playboy of the Western World,

c’hoariet e brezhoneg get Strollad Kallag

 

 

 


Lubaner Kreiz-Breizh

 

Un ostaleri vihan war maez, e Kerne-Uhel. Eno en em gav Lanig, ur c’hantreer drol, itriket eo an dud gantań…

 

Olier (nemet e benn dre an nor. A vouezh izel.) : Youenn Domaz !

Youenn (o tisneńvel anezhań.) : Petra zo ?

Olier : An hini oa oc’h ober e dalaroů du-hont : o sellet dreist ar c’hleuz ‘mań ‘ barzh e sońj , ‘meus aon, laerezh yer. (o sellet a-us d’e skoaz.) Doue da’m sikour : emań o tont war ma lerc’h. (o tont tre en ur redek.) Ma ‘n deus klevet ar pezh ‘m eus lâret e vin lazhet gantań.

 

Chom a reont da sellet ur pennadig ouzh an nor. Unan o pasaat er-maez. En em gavout a ra Lanig Ar Beskont, anezhań ur skrilh, skuizh-divi, aonik ha lous-brein.

Lanig (a vouezh izel.) : Bońjour d’an holl !

Ar re all : Mont a ra ?

Lanig : Moaien zo da gaout ur bannac’h, mar plij, plac’h yaouank ? (o lakaat ur pezh arc’hant war ar c’hontouer.)

Katrin (o servij anezhań.) : N’out ket un’ deus ar bilhaouerien zo staliet ‘barzh Sant Nigouden du-se ?

Lanig : N’on ket, nann ! Met skuizh-marv ‘c’h on, dre forzh bale.

Youenn (evezhet) : Kerzh da dommań ‘tal an tan, livet fall ma ‘c’h out gant ar riv.

Lanig : Bennozh Doue dit. (tapań e vannac’h, mont un tamm a-gleiz, ha neuze chom a-sav ha sellet tro-dro a ra.) Penaos ostiz, tremen a ra ar jańdarmed alies dre amań ?

Youenn : Ma vijes deuet ‘pad an deiz ‘fije gallet lenn al lisańs stag a-us d’an nor. Abalamour da betra e vefent o klask afer diouzhin ? Un den onest on-me !

Lanig (disammet) : Neuze, un ti dizańjer eo hemań ? (mont a ra etresek an tan, en ur hirvoudiń ha klemmichal. Azezań a ra neuze, pozań e vannac’h e-tal e gichen, hag en em lak da grignat un irvinen, re druek evit gwelet ema ar re all o sellet pizh outań kurius anezhe)

Youenn (o vont d’e heul) : Penaos ‘ta ? Aon ‘feus rak ar polis ? Klask zo war da lerc’h marteze ?

Lanig : Meur a heni a vez klasket war e lerc’h.

Youenn : Meur a hini, evel-just. Gant tout an dud dilabour a vez bremań. (serriń a ra loeroů, ha kement a zo o sec’hań er c’hogn, hag e kas anezhe gantań dre laer.) Laer e vefes ?

Lanig (teńval e vouezh) : Laer ? N’on ket. Gwashoc’h ‘vit se.

Katrin : Sell amań un imobil ‘vat ! ‘Feus ket bet krabanad ‘bet ‘benn oas ‘barzh ar skol, paotr yaouank, dit da vezań ken ankouaüs ?

Lanig (mezhus.) : Ne zesken ket re vat ‘barzh ar skol. Ne oan ket deus ar re gentań.

Youenn : Pe sot pe fin… Goűt a rez petra eo laerezh memes tra ? Abalamour da se ‘mań ar jandarmed war da lerc’h ?

Lanig (lorc’hus.) : Me, mab ul labourer douar aezet ? Doue d’e bardono. Arc’hant a-walc’h gantań, n’eus ket pell zo c’hoazh, da brenań da damm loch amań ha kalz re all gantań.

Youenn (c’hwezhet.) : Ma n’eo ket laerezh, se, e c’hall bezań gwashoc’h c’hoazh.

Lomig : Fesonet fall eo hemań ‘vat ! Daoust hag-eń ‘vefe bet o c’hoari, o forzhań ur plac’h bennaket ?

Lanig (feuket.) : Santez Vari ! N’on ket deus ar sort tud-se, me !

Michel : Genaoueg zo ac’hanout, Lomig Tangi. ‘Mań ket o tihan lâret dit e oa e dad labourer pinvidik, nann ? Ha hemań fall e jeu gantań bremań, boutet er maez ken buan all !

Youenn (kevrin e vouezh) : An hucher an hini oa ?

Lanig : An diaoul gant hennezh !

Lomig : Paotred an ti-bank ?

Lanig :An diaoul gant ar re-se !

Michel : An noblańs ?

Lanig (fumet) : Da zeviń ‘barzh an ifern ‘lâran deoc’h ! Istorioů mod-se a vez lennet bemdez war ar journal amań ‘barzh Kerne-Uhel pe war-dro. Met un istor ‘vel ma hini, biskoazh ‘peus bet klevet.

(An holl a dosta deus outań, c’hoant gante da c’hoűt hiroc’h.)

Michel : Gwall luziet eo an afer, ‘m eus aon !

Lomig : Kaozioů drol zo gant ar paotr-mań memes-tra ! Klask goűt te, Michel.

Michel : Marteze ‘fije skoet pezhioů aour, peotramant pezhioů arc’hant faos kwa ?

Lanig : A fe ‘nann, aotroů ! Nag ur gwenneg toull zoken !

Lomig : Pe neuze ‘vefes bet dimezet gant div pe deir blac’h asambles ? klevet ‘m eus lâret ‘ vez graet se bremań.

Lanig (gouher) : N’on ket dimezet, na gant teir na gant unan.

Michel : Marteze eo hennezh ur c’hamarad da vartoloded Douarnenez – goűt a rit : ar re oa en em savet a- enep d’o c’homandant du-hont, war ar mor Du, ‘pad ar brezel pevarzek.

Lanig : Biskoazh ne ‘m boa kuitaet ma farroz eizhteiz zo.

Katrin (o tont deus ar c’hontouer) : Neuze ne’n deus ket graet mann ‘bet. (ouzh Lanig.) Ma ‘feus ket lazhet den na graet netra fall na dizonest, pe pezhioů faos pe laerezh pe traoů mod-se, petra zo kaoz ‘out o c’haloupat an heńchoů d’an eurioů-mań ? ‘Feus ket graet mann ‘bet.

Lanig (feuket un tammig.) : N’eo ket gwall jentil lâret se d’ur paour-kaezh emzivad, foeter bro, an toull-bac’h ‘dreńv e gein, ar chafod dirakań ha toull an ifern digor frank dindan e dreid.

Katrin (oc’h ober sin d’ar re all da chom peoc’h.) : Ne rez ket ‘met lâret se, te. ‘Feus ket graet mann ebet. Ur paotr gouher eveldout, drougiezh ‘bet ennań, ne rafe ket droug d’ur gelienenn !

Lanig (feuket.) : Mań ket ar wirionez ganin ? Un taol skubellenn ‘feus c’hoant da gaout war da benn ?

Katrin (fuloret.) : Mań ket ar wirionez ganin ? Un taol skubellenn ‘feus c’hoant da gaout war da benn ?

Lanig (o troiń daveti en ur youc’hal.) : Na skoez ket mod-se ! Mod-se ‘m boa lazhet ma zad dimeurzh diwezhań.

Katrin (bamet.) : Se an hini ‘feus graet !

 

 

diŕr John Millington Synge, The Playboy of the Western World, lakaet e brezhoneg get Sylvain Botrel ha Mari-Elen Morvan, emb. Skol-Vreizh, 2000

 


PG01/ Arsenik ha kozh dantellaj

 

Arsenik ha kozh dantellaj

 

Skrivagner eo Mortimer. Emań o chom e ti e ziv voereb Martha hag Abby. Ur breur foll en deus : Teddy. Hennezh a dremen e amzer o toullań kav an ti. Kaoz zo bet etre Mortimer hag e ziv voereb da gas anezhań da di ar re sot… E-barzh ar sal emaer.

 

Mortimer : Moereb, me zo o vont da zimeziń.

Abby : N’eo ket gwir ? O, ma denig paour !

(O vont da bokat dezhań.)

Martha ! Deuit amań diouzhtu. Neventi vat ‘m eus evidoc’h. Mortimer hag Elaine a zo o vont da zimeziń.

Martha : Da zimeziń ? O Mortimer !

(O vont da bokat dezhań tra m’emań o sellet dre an toull prenestr.)

Abby : Ne c’hellan ket souetiń gwelloc’h deoc’h.

Martha : Neuze e tle Elaine bezań an euvurusań er bed !

Mortimer : (O sellet er-maez.) Ma welfec’h anezhi o lammat dreist ar bezioů a-dreuz ar vered...

Abby : Mat. Gant ho fulenn azezet en ho kichen e vo plijus ar pezh, ‘m eus aon. Ur pezh romantel bennak emichańs ? Petra eo anv ar pezh ?

Mortimer : Disklęriet eo bet al lazer ?

Abby : Rititi !

(Mont a ra kuit d’ar gegin padal e kendalc’h Mortimer da gaozeal.) (Pa zigor Mortimer ar rideoz e vez gwelet korf un den marv war al leurenn.)

Mortimer : (Tra m’emań o kaozeal e tigor ar bank a zo dirak ar prenest. Gwelet a ra eno korf un den marv. Leuskel a ra ar golo da gouezhań. Gelver a ra e voereb.) Moereb ! Moereb !

Abby : Petra ‘zo ?

Mortimer : En-sell e oac’h da gas Teddy d’un ti evit ar « Hoppy Dale » .

Abby : (O tont gant ar paperioů.) Ya, ma denig, renket eo bet pep tra. An Doktor Harper ‘n eus degaset deomp ar paperiou da sinań.

Mortimer : (O kemer ar paperioů diganti.) Ret eo dezhań sinań anezho diouzhtu.

(Dont a ra tre Martha gant ur plad arc’hant ha plajeier.)

Martha : (O lakaat ul lien war an daol.) N’ eus ket pres da gaout.

Abby : N’eus ket, ‘vat, hag ouzhpenn se bremań pa ‘neus lakaet en e sońj toullań...

Mortimer : Selaouit, ho-tiv. Neventi fall ‘m eus evidoc’h. (Paouez a ra an div da ober war-dro an daol.) Ret e vo deomp kaout keloů. Evitań da c’hoari gant e dok, ne sońjen ket e oa Teddy un den drouk.

Martha : Un den drouk ?

Mortimer : Abalamour da se eo ret kas anezhań da di ar re glańv ha klozań anezhań diouzhtu.

Abby : Perak klozań anezhań e-gis-se a-greiz-tout ?

Mortimer : Abalamour ‘n eus lazhet un den.

Martha : ‘N eus ket, ma denig paour.

Mortimer : (O sevel hag o tiskouez ar bank.) Korf un den marv, aze, ‘barzh ar bank.

Abby : Evel just, goűt a ouezen.

Mortimer : Goűt a ouezec’h ?

Martha : (O kenderc’hel da lakaat an daol.) Eveljust, met n’eus netra da welet gant Teddy.

Abby : Ha bremań Mortimer eo ret deoc’h disońjal ar pezh ‘peus gwelet.

Mortimer : Disońjal ?

Abby : Piv ‘nije kredet ‘pefe lakeet ho fri ‘barzh hon aferioů ?

Mortimer : Met piv an diaoul eo ?

Abby : Hoskins. Adam Hoskins. Setu tout ar pezh a ouzon war e bouez, nemet e oa metodist.

Mortimer : Setu aze tout ar pezh a ouezit war e bouez ? Petra ‘oa oc’h ober amań ? Petra ‘zo c’hoarvezet gantań ?

Martha : Mervel !

Mortimer : Moereb, tout an dud ne zegouezh ket dezhe mervel e-barzh ur bank.

Abby : Evel just, mervel ‘noa graet a-raok.

Mortimer : Ha penaos ‘ta ?

Abby : Fri furch, Mortimer. Marvet eo ‘blamour ‘neus evet gwin...ampoezonet.

Mortimer : Ha penaos eo degouezhet an ampoezon ‘barzh ar gwin ?

Martha : Lakaet e oa bet ganeomp. ‘Blamour eo aesoc’h ‘barzh ar gwin evit ‘barzh an te. Ne vez ket santet kement ar blaz.

Mortimer : Hag ho peus lakaet ampoezon ‘barzh ar gwin.

Abby : Hag hon-eus, hag am eus stlejet an Aotro Hoskins betek er bank ‘blamour e oa an Doktor Harper o tegouezh. (Kenderc’hel a reont da gempenn an daol. Sabatuet eo. Mont a ra da delefoniń.)

Martha : Ha na lârit grik da Elaine. Abby, gwelet ‘meus an Intron Schultz. Goulennet he deus diganeomp kas o mab d’ar sinema.

Abby : Mat. Mont a rin a-benn arc’hoazh goude merenn.

Martha : Hag er wezh-mań e choazimp ar film... ‘meus ket c’hoant mont da welet traoů spontus. (O vont d’ar gegin, Abby d’he heul.)

Abby : Na me kennebeut. Ne gomprenan ket perak e vez savet filmoů da spontań an dud. Se ne gomprenan ket ‘vat.

Mortimer : (O telefoniń.) Ac’hanta ! Ac’hanta ! Sam ? Ya, me an hini eo. ‘Benn ‘meus kuitaet bremaik : da belec’h ‘m eus lâret deoc’h e oan o vont ? Sońj ‘peus ? Da belec’h e oan o vont ? Brooklyn, ya. Da di ma div voereb. Mil bennozh deoc’h. (Gervel a ra an div vaouez.) Moereb Abby ! Moereb Martha ! Ha petra ‘vo graet bremań ? En anv Doue, lârit din petra ‘vo graet bremań ?

Martha : Petra ‘vo graet diwar-bouez petra, ma denig paour ?

Mortimer : Korf un den marv zo en diabarzh aze. (O tiskouez ar bank.)

Abby : Goűt a ouezomp. An Aotrou Hoskins.

Mortimer : Jezuz benniget, petra ‘rin-me bremań ? N’emaon ket o vont da c’hervel ar polis koulskoude.

Martha : Da gentań tout, distanit ho kwad un tammig.

Abby : D’an eil, arabat deoc’h kaout poan-spered. Lâret hon eus deoc’h disońjal an dra-se.

Mortimer : Hag ar paour-kaezh Aotrou Hotkiss.

Abby : (O resisaat) An Aotrou Hoskins, Hoskins.

Mortimer : Pe vije Hotkiss pe Hoskins, ‘barzh ar bank emań e gorf bepred.

Martha : Pas evit pell.

Abby : Teddy ‘zo diskennet ‘barzh ar c’hav da doullań ur c’hanol nevez.

Mortimer : ‘Peus ket lakaet ‘barzh ho sońj interiń ‘nezhań ‘barzh ar c’hav, eo ?

Martha : Dam eo, e-giz hon doa graet evit ar re all.

Mortimer : N’emaoc’h ket o vont da… (O tistreiń en-dro.) Ar re all ?

Abby : Ar re all.

Mortimer : Peseurt re all ? Reoů all a zo ? Pet… ? Reoů all a vije ?

Martha : O, ma denig paour, ma sońjan mat… unnek zo, Abby, n’eus ket ?

Abby : N’eus ket ‘vat. An daouzekvet eo hemań. (Mortimer ‘zo spontet. Mont a ra betek an telefon.)

Martha : En em vankań ‘rit, Abby. N’eus nemet unnek deuste. Arabat e vije kontań an hini kentań.

Abby : Me a gonte an hini kentań. (Soniń a ra an telefon. Dispegań a ra Mortimer, hanter sabatuet.)

Mortimer : Ac’hanta ! Ac’hanta ! Plijadur ‘ra din klevet ho mouezh. Chitit ! Nann, ‘m eus ket evet banne ebet. Nann. Ken divezv hag ur gegin-spern. Klaskit kaout Georges diouzhtu. Larit dezhań n’on ket evit mont d’an teatr warc’hoazh vintin. Ret eo da Georges ober al labour ‘barzh ma flas. Mat. Klaskit ‘nezhań. (Echu gant an telefon.)

Abby : Forzh penaos int bet interet, an daouzek anezhe, ‘barzh ar c’hav. Ac’hanta bremań. Pelec’h oan dija ? Daouzek !

Martha : Abby a sońj ganti e tlefemp kontań an hini kentań. ‘Mod-se ‘rafe daouzek deomp.

(Mortimer a dap ar gador da gas ‘nezhi da zehoů al leurenn, hag e tegas Martha dorn-ha-dorn hag e lak ‘nezhi da azezań)

Mortimer : Deomp dezhi bremań. Piv ‘oa an hini kentań ?

Abby : (O vont davet Mortimer) An Aotrou Midgely. Batist e oa.

Martha : Eveljust. Ne c’hellomp ket kontań ‘nezhań. ‘N eus graet nemet mervel amań.

Abby : Ya, deoc’h da gompren n’eo ket marvet gant hon sikour. Deuet e oa amań da glask lojań.

Martha : Just war-lerc’h ma oac’h aet kuit da New-York.

Abby : Ha ni kaout ur gambr libr padal ‘zo kement a dud dilojeiz.

Martha : Un denig kozh a oa anezhań.

Abby : Na pegen digonfort e oa, kollet tout e dud gantań.

Martha : Truez hon eus bet deustań.

Abby : Ha neuze a-greiz-tout un atak-poulloud hag e kouezhas war ar gador-vrec’h aze.

Mortimer : Hag e kouezhas war ar gador-gazel aze ? Na pegen spontus evidoc’h.

Martha : N’eo ket bet, boazet omp bet gant ho tad-kozh kaout daou pe dri re varv ‘tro d’an ti. Ha just a-walc’h e oa Teddy o paouez toullań e Panama hag e sońjas gantań en doa paket an derzhienn velen.

Abby : Hag e ranke douarań anezhań diouzhtu.

Martha : Neuze hon eus sikouret ‘nezhań da stlejań ‘nezhań d’an traoń betek ar skluz.

Mortimer : Un den o tont amań, un atak poulloud hag echu ? Hag aze penn-kentań an istor.

Abby : Marv dre zegouezh. Setu n’ hon eus sońjet...

Martha : (O vont davet Mortimer) Ha sońj ‘peus eus ar podadoů ampoezon chomet war-lerc’h ho tad-kozh war estajerenn al laboratoar ?

Abby : Goűt a rit pegen stummet e vez ho moereb Martha da geveskań traoů. Bet ‘peus bet ouzhpenn hag un tańva deus he boued.

Martha : Pemp litrad gwin bouloů skav, div loaiad vihan arsenik, un hanter loaiadig striknin, un ivinad sianid.

Mortimer : Louzoů kezeg.

Abby : Da lâret ar wirionez, unan eus hon Aotrounez ‘n eus bet amzer da lâret : « Na pegen iskis ! »

Martha : (O vont etrezek ar gegin) N’eo ket tout. Poent bras eo aozań koan.

Abby : (Da Vortimer) Chomit da goaniań ganeomp.

Martha : Emaomp o klask aozań ur meuz nevez.

Mortimer : ‘M eus ket naon ken.

 

Joseph Kesselring, Arsenik ha kozh dantelaj

C’hoariet get Strollad Penn-ar-Bed

 


POELLADENNOŮ

 

A) Goulennoů diwar-benn Arsenik ha kozh dantelaj

 

1) Emań Mortimer hag Elaine o vont da zimeziń. Penaos eo spered an div voereb ?

            Laouen int  displijet int  ne reont ket van

2) Pa gav ar c'horf er bank, e sońj Mortimer eo kablus:

            Teddy         an div voereb         un den all

3) Petra a sońj an div voereb deus ar pezh en deus dizoloet Mortimer ?

            Ret eo dezhań galver ar polis       ret eo dezhań disońjal       lavaret a reont ez eo kablus Teddy.

4) Penaos eo marvet Adam Hoskins, an den marv zo er bank ?

            Evet en deus gwin ampoezonet                marvet eo en un taol krenn, dre zegouezh

            ne ouezer ket

5) Piv en deus lakaet an ampoezon 'barzh ar gwin ?

            Teddy         Abby ha Martha    tad-kozh Mortimer           

6) Plijout a ra d'an div voereb ar filmoů spontus ?

            Ya, plijout a reont dezho   ne reont ket

7) Ha pell e chomo korf an ao Hoskins er bank ?

            Ya, pell e chomo e-barzh   ne raio ket

8) Pelec'h e vo lakaet ar c'horf neuze ?

            war leur kav an ti   er vered a zo stok ouzh an ti         en un toull e kav an ti

9) Perak ez eus sikan etre an div voereb ?

peogwir ne ouezont ket petra ober deus ar c'horf                     

peogwir ne ouezont ket pet a dud o deus lazet

*10) Perak o doa degemeret un estrańjour en o zi ? (*meur a respont zo mat)

            peogwir e oant enouet       peogwir e oa ur gambr libr en ti

            peogwir o doa TRUEZ outań        peogwir o doa c'hoant lazań un den

11) Aon o deus bet an div blac'h rak an den marv ?

           

12) Perak ?

           

B. Liammit ar gerioů pe an troioů-lavar a dalv ar memestra:

un dra nevez, ur c'heloů nevez

·         

·    

n'eus ket pres da gaout

e rank

·         

·    

un neventi

ur maen gant ur c'horf dindanań

·         

·    

ul lien

c'hoant ho poa da…

·         

·    

emań o c'hoari gant e dok

ar pezh a vez lakaet war an daol

·         

·    

d'am sońj

amzer zo

·         

·    

ur bez

sot eo

·         

·    

e tle

'm eus aon

·         

·    

en sell e oac'h da…

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5

 

 

AR BIBL

 

BUHEZ AR SENT

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Murlivadenn get Michaele Angelo, doublaj ar Cappella Sistina, Vatikan

 

 

 


FL01a/ Adam hag Ev, Buleon (stumm Gwened)

 

Adam hag Ev

 

Adam hag Ev a oa bet kroueet evel an Aeled en ur stad a santelezh. Ne zleent bout sujet, a-gentań, na d’an droug na d’ar marv. Oc’hpenn, an dachenn ma oant a-barzh a oa ker bourrus mand eo bet anvet Baradoez an douar. Gwarniset e oa a frouezh evit o magadur ; ur wezenn hepken a oa difennet dezhe debriń anezhi, ar wezenn da anavout an droug hag ar mad. — « Mard it ha debriń ag ar wezenn-se, eme an Aotrou Doue, c’hwi a varvo » — Eń a venne o amprouv ; gwelet a faote dezhoń hag int a vehe bet sentus.

Mes an diaoul en doa kaz doc’h eürusted ha santelezh an dud goude en devout kollet ar baradoez, eń a glaskas an tu da lakaat ivez mab-den er-maez.

Un deiz ma oa Ev e-tal ar wezenn difennet, eń a dostaas dezhi e-kiz un naer : « Perak, a lâr eń, ne zebrit ket-c’hwi ar frouezh ag ar wezenn-mań ? » — « Rak, eme-hi, a pand ahemp ha tańvaat ar frouezh-se, ni a c’hellahe marviń. » — »Nend eo ket gwir, a reskond an diaoul, ne varvahec’h ket ; mes mar karit debriń anezhi, c’hwi a zay da vout hańval doc’h Doue, dre ma anavahet neuze, just eveltoń, an droug hag ar mad. »

Ev, lorbet dre ar c’homzoů-se, a sell doc’h ar frouezh : brav e oant da welet, ha mat e tleent bout ivez da zebriń ! Hi a gemer enta unan ; ha goude en devout tańvaet, hi a gas un tamm ivez d’he fried. Adam, get aon a zisplij d’e vaouez, a gemer hag a zebr ar frouezhenn.

— Kentizh e tigor o daoulagad d’ar pezh na anavent ket c’hoazh ; mes ar pezh a anavont a zegas mezh dezhe a-benn ; skontiń a raont o-daou hag int a ya da guzh, a pa glevont an Aotrou Doue.

— « Adam, eme-eń, e men eh ous-te ? » Adam a glask digarezioů, hag a daol ar gaou ŕr e vaouez ; Ev a daol ar gaou ŕr an naer ; mes Doue em glemm anezhe rac’h. — « Te, eme-eń d’an naer, te ‘vo milliget e-mesk ar loened ; te ‘ruzo ha gorv ŕr an douar ; hag un deiz da zonet, ur vaouez a flastro ha benn edan he zroad. — Te, Ev, hag an holl gwragez, nen day bugale deoc’h er bed-mań, nemet get ar brasań gloez. — Te, Adam, evit debriń bara, te ‘c’hwezo doc’h er gounid, bet ken ne yi en-dro d’an douar. »

En ur lâret ar c’homzoů-se, eń en doa-int skarzhet er-maez ag ar lec’h ma oant ; ha serriń a ras dor ar baradoez doc’hte ha doc’h o bugale. A-ziŕr neuze, ema chomet mab-den da boaniiń ŕr an douar, edan bili an diaoul, a-vihan betek ar marv.

 

Jérôme Buleon, Istoer santel, 1896

 


FL01b/ Adam hag Eva, Buleon (stumm Leon)

 

Adam hag Eva

 

Adam hag Eva a oa bet krouet gant Doue en ur stad a santelezh ; neuze ne oant na sujet, na d’an droug na d’ar marv ; hag en tu-hont da se, an dachenn ma oant enni a oa ken brav bezań e-barzh ken a oa anvet baradoz an douar.

Eno e oa e-leizh a frouezh, evit o magadurezh ; ur wezenn hepken a oa difennet oute debriń diouti, gwezenn anaoudegezh an droug hag ar vad : « Mar debrit deus ar wezenn-se, eme an Aotrou Doue, c’hwi a varvo ». Doue en doa c’hoant d’amprouv anezhe, ha da welet hag-eń vijent bet sentus.

Mes an diaoul en doa[4] kaz ouzh eürusted ha santelezh hon zad kentań.

Un deiz ma oa Eva e-tal ar wezenn difennet, Satan a dostaas dezhi dindan furm un naer : « Perak, emezań, perak na zebrit ket-c’hwi ar frouezh deus ar wezenn-mań ? » — Rak, emezi, mar tańvafemp ar frouezh-se, ni a varvfe. » — « Gevier, eme an diaoul, na varvfec’h ket evit se ; zoken, mar karit debriń dioute, c’hwi a zeuio da vezań heńvel ouzh Doue, dre ma anavfec’h neuze, kenkoulz hag eń, an droug hag ar vad. » — Eva a gredas ar c’homzoů-se, hag a gemeras ur frouezhenn, ha goude bezań debret diouti, e kasas un tamm ivez d’he fried. Adam, na c’houlle ket displijout d’e wreg, a gemeras hag a zebras.

— Raktal, mezhus ha spontet, ec’h eont o-daou da guzh. Setu e tegouezh hepdale an Aotrou Doue dirak ar paour-kaezh pec’herien, hag eń kounnaret.

— « Te, emezań d’an naer, te ‘vo milliget e-mesk al loened ; te ‘ruzo da gorf war an douar ; hag un deiz da zonet, ur wreg a flastro da benn dindan he zroad ; — Te, Eva, te hag an holl gwragez, na deuy bugale deoc’h er bed-mań nemet gant ar brasań anken. — Te, Adam, evit debriń bara, te ‘c’hwezo d’en gounid ac’han ma tistrofet, ho-taou, en douar a belec’h ez oc’h tennet. »

En ul lâret ar c’homzoů-se, Doue o c’hasas e-maez al liorzh e-lec’h ma oant ; prennań ‘reas dor ar baradoz oute hag ouzh o bugale. Diwar gement-se eo chomet an den da boanial war an douar adalek ma vez ganet betek e varv.

 

Eugčne Heri, Istoar santel, ti moullerezh Sant-Erwan, Ploermel, 1896

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Murlivadenn get Michaele Angelo, doublaj ar Cappella Sistina, Vatikan

 

 


FL02a/ An deluj, Buleon (stumm Gwened)

 

An deluj

 

A-nebeudigoů, bugale Seth a zarempredas bugale Caďn ; int a zimezas gete, hag a zas da vout fall evelte. A-ziŕr neuze, holl ar bobl a droas da vout ken dirollet, ma lakaas Doue en e sońj da naetaat an douar a-kerzh, get un deluj-dour, ha da veuziń rac’h an dud.

Un den hepken, anvet Noe, a zalc’he start doc’h lezenn Doue. An Aotrou Doue a c’hourc’hemennas enta dezhoń gober un Arc’h, da lâret eo, ur lestr bras : « C’hwi em denno a-barzh, eme-eń, get holl ho tud, ha c’hwi a gemero loened genoc’h, ur c’houplad a bep sort. »

Kant vlez e labouras Noe ŕr ar lestr-se, hep selaou doc’h ar c’hoapaerion a zae ŕr e dro.

Kentizh ma oa daet da benn ag e labour, ar mor em lakaas da foeńviń, hag ar glav da gouezh a-herr : daou-ugent deiz ha daou-ugent noz, e kreskaas an dour hep arsav : kaer en doa an dud tec’h en e raok, an dour a save, a save atav ; sevel a ras betek oc’hpenn pempzek troated a-dreist ar menezioů uhelań ; mougiń a ras edan an deluj kement tra en doa buhez ŕr an douar : ne chomas bev nemet Noe hag ar re a oa getoń en Arc’h.

Kant hanter-c’hant deiz, an douar a chomas beuzet edan an dour. Ŕr-lerc’h an termen-se, Doue a lakaas un avel spelc’hus da c’hwezhiń ; hag, a-ziŕr neuze, an dour a goazhas a-nebeudigoů bemdez ; seizh miz a-c’houde ma oa ŕr an dour, an Arc’h a stokas doc’h penn ur menez — Evit goűt ma oa dizolo an douar, Noe a zigoras ur lukan, hag a laoskas ur vran da vonet er-maez ; ar vran-se ne zas ket en-dro. Seizh deiz ŕr-lerc’h, Noe a zigoras ar lukan d’ur glomm, mes ar glomm a zistroas buan en-dro, dre ma n’he doa kavet tachad erbet da ziskenn. A-benn seizh deiz ŕr-lerc’h, Noe a lak c’hoazh ar glomm er-maez ; hag, ŕr-dro an noz, hi a zegas dezhoń en he beg ur barr koad oliv.

Noe a anavas dre-se e oa hesket an dour, ha disec’het an douar. Un nebeud amzer goude, e tas eń-memp er-maez ag an Arc’h, get e dud hag ar loened a oa getoń a-barzh : ur blez a-bezh en doa tremenet enni.

Ar c’hentań tra a ras Noe, kentizh evel en devout douaret, e oa bet sevel un aoter ha trugerekaat Doue. En arbenn a gement-se, an Aotrou Doue a zisplegas, en oabr ag an amzer, ur gaer a waremm-glav, evit merchiń e oa renevezet an aliańs etre an Neńv hag an douar.

 

Jérôme Buleon, Istoer santel, 1896

 


FL02b/ An deluj, Buleon (stumm Leon)

 

An deluj

 

Tamm-ha-tamm bugale Set a bleustras bugale Kaďn ; dimeziń a rejont gante, hag e teujont da vezań fall evelte.

Diwar neuze, an holl bobl a droas da vezań dirollet, ken dirollet, ken ma lakaas Doue en e sońj naetaat an douar a-grenn gant un deluj-dour, ha beuziń an holl dud.

Un den hepken, anvet Noe, a zalc’he start da lezenn Doue. « Grait, eme an Aotrou Doue, un Arc’h, da lâret eo ul lestr bras ; c’hwi en em denno e-barzh, c’hwi hag hoc’h holl dud ; ha kemer a rafet loened ganeoc’h, ur c’houblad a bep sort. »

Kant vloaz e labouras Noe d’ober al lestr-se, hep selaou ar goapaerion a vije war e dro.

Kenkent a oa Noe e penn e labour, ar mor a zirollas d’en em ledań dre holl war ar bed ; ar glav en em lakaas da gouezhań a-herr, hep paouez, e-pad daou-ugent deiz ha daou-ugent noz. Kaer o doa an dud tec’hel en e raok, an dour a save, a save bepred ; sevel a reas ouzhpenn pempzek troatad a-dreist an uhelań menezioů ; mougań a reas dindan an deluj kement tra en doa buhez war an douar : na chomas bev nemet Noe hag ar re a oa gantań en Arc’h.

An douar a chomas goloet e-pad kant hanter-kant deiz ; goude an termen-se, Doue a lakaas da c’hwezhań un avel a zisec’he ; ha diwar neuze, an dour a vihanas un nebeudig bemdez ; seizh miz goude ma oa war an dour, an Arc’h a stokas ouzh penn ur menez. Evit goűt hag-eń oa dizolo an douar, Noe a zigoras buan ul lukan, hag a laoskas ur vran da vont e-maez. Ar vran-se ne zeuas ket en-dro. Seizh deiz goude, Noe a zigoras al lukan, d’ur goulm ; mes ar goulm a zistroas buan en-dro, dre n’he doa kavet lec’h ebet da lakaat he zroad. War-benn seizh deiz goude, Noe a lak c’hoazh ar goulm e-maez, ha, war-dro an noz, ar goulm a zegas dezhań en he beg ur bod koad oliv. Noe a anveas dre-se ne oa ken a zour, hag e oa disec’het an douar. Un nebeud amzer goude e teuas e-maez an Arc’h gant e dud hag al loened a oa gantań e-barzh. Ur bloaz leun en doa tremenet enni.

Kentań tra en deus graet Noe, p’en doe douaret, eo sevel un aoter ha trugerekaat Doue. An Aotrou Doue a zisplegas en oabl ur gaer a waremm-c’hlav, da ziskouez e oa adenevesaet an « Aliańs » etre an neńv hag an douar.

 

Eugčne Heri, Istoar santel, ti moullerezh Sant-Erwan, Ploermel, 1896

 


PG10/ Noah

 

Noah

 

Fallagriezh an dud

Hag e welas an Aotroů e kreske fallentez an den war an douar. Ha keuz en devoa an Aotroů da vezań graet an den war an douar, hag e voe poaniet e galon. Hag e lavaras an Aotroů : « Raskań a rin an den am eus krouet diwar c’horre an doaur, hag ar chatal, hag ar stlejviled, hag evned a neńvoů, rak keuz am eus da vezań graet anezho. » Met Noah a gavas gras ouzh daoulagad an Aotroů.

Setu istor Noah : Noah a oa un den reizh, didamall ; gant Doue e kerzhe Noah. Hag en devoe Noah tri mab : Shem, Ham ha Yafet. Hag e oa brein an douar dirak an Aotroů ; leun e oa an douar a zireizhdoů. Ha pa welas Doue an douar ken brein, e lavaras Doue da Noah : »Diwezh kement kig a zo erruet, rak leun eo an douar a zireizhdoů ganto : ez an d’o distrujań gant an douar. Gra din un arc’h koad sedrez. Ha me a gaso un dic’hlann dour war an douar, evit distrujań kement kig a zo ennań. Hag ez i en arc’h, te ha da vibien, ha da wreg, ha gwragez da vibien ganit. Hag eus kement a vev, eus kement kig a zo, ur re a bep seurt a gasi en arc’h ganit : par ha parez e vezint. Evned a bep seurt, chatal a bep seurt, stlejviled a bep seurt, ur re anezho holl a zeuio ganit da vevań. » Hag e reas Noah kement tra en devoa gourc’hemennet an Aotroů Doue dezhań. Mont a rejont holl, tud ha loened, e-barzh an arc’h.

 

An dic’hlann

Ha Noah a oa un den a c’hwec’h kant vloaz pa zic’hlannas an doureier war an douar. Hag ez eas Noah hag e vibien, hag e wreg, ha gwragez e vibien gantań en arc’h, gant aon rak doureier an dic’hlann.

Ha setu a-benn seizh deiz e voe doureier an dic’hlann war an douar. Hag e voe glav e-pad daou ugent devezh ha daou ugent nozvezh.

En hevelep deiz-mań ez eas Noah ha Shem, Ham ha Yafet, mibion Noah ha gwreg Noah, ha teir gwreg e vibion ganto, en arc’h ; int hag an holl loened a bep seurt, hag an holl chatal a bep seurt, hag an holl stlejviled a ruz war an douar, hag an holl evned a bep seurt, an holl laboused a bep pluńv. Hag e teujont davet Noah en arc’h daou ha daou. Hag ar re a zeue a oa par ha parez. Hag e prennas an Aotroů war an arc’h.

Setu e kreskas an doureier, hag e tougjont an arc’h. Goloet e voe ar menezioů. Kement tra a oa bet war an douar a varvas, tud ha loened. Ha ne chomas nemet Noah hag ar re a oa gantań en arc’h. Hag e voe kreńv an doureier war an douar e-pad hanter-kant devezh.

 

Digresk an doureier

Ha sońj en devoe Doue eus Noah hag eus an holl loened, hag eus an holl chatal a oa gantań en arc’h, hag e reas Doue tremen un avel war an douar, hag e koazhas an doureier. Hag e tigreskas an doureier diwar an douar tamm ha tamm, hag e tichalas an dour a-benn kant hanter-kant devezh, hag e tiskuizhas an arc’h d’ar seizhvet miz, d’ar seitekvet deiz eus ar miz, war venezioů Ararat. Hag an doureier a yeas war zigreskiń betek an dekvet miz, ha d’ar c’hentań eus ar miz e voe gwelet pennoů ar menezioů.

Ha setu, a-benn daou-ugent deiz e tigoras Noah prenestr an arc’h en devoa graet ; hag e laoskas ar vran, a yeas kuit, o vont hag o tont ken na voe disec’het an dour diwar an douar. Hag e laoskas ar goulm azioc’htań da welout hag-eń e oa skańvaet an dour diwar c’horre an douar. Ha ne gavas ket ar goulm diskuizh da balv he zroad, hag e tristroas davetań en arc’h, rak dour a oa war c’horre an douar a-bezh. Hag ec’h astennas e zorn d’he zapout, hag e kasas anezhi davetań en arc’h. Hag e c’hortozas c’hoazh seizh deiz all, hag ez adkasas ar goulm eus an arc’h, hag e teuas davetań ar goulm da goulz an abardaez, hag he devoa un delienn olivezenn distaget en he beg ; hag e ouezas Noah o devoa skańvaet an doureier diwar c’horre an douar. Hag e c’hortozas c’hoazh seizh deiz all, hag ec’h adkasas ar goulm na zistroas ket davetań ken.

Ha setu, d’ar bloaz c’hwec’h kant unan, d’ar c’hentań miz, d’ar c’hentań eus ar miz, e tisec’has an doureier diwar c’horre an douar, hag e lemas Noah goloenn an arc’h, hag e welas e oa sec’h gorre an douar. Ha d’an eil miz, d’ar seizhvet warn-ugent eus ar miz e voe peursec’het an douar .

Hag e komzas Doue ouzh Noah en ur lavarout : « Kae er-maez eus an arc’h, te ha da wreg, ha da vibion, ha gwragez da vibion ganit, an holl : loened a zo ganit : evned ha chatal hag an holl stlejviled a ruz war an douar, kas-i er-maez ganit ; ra builhint war an douar, ha ra frouezhint, ra liesaint war an douar. »

Hag ez eas er-maez Noah, hag e vibion, e wreg, ha gwragez e vibion gantań. An holl loened, an holl stlejviled, an holl evned, an holl re a ruz war an douar, a bep gouenn, a zeuas er-maez eus an arc’h.

Hag e savas Noah un aoter d’an Aotroů, hag e kemeras eus an holl chatal glan, hag eus an holl evned glan hag e reas un holl-loskad war an aoter. Hag e c’hwesaas an Aotroů ar c’hwez c’hwek, hag e lavaras an Aotroů en e galon : « Mui ne vallozhin ken an douar abalamour d’an den, rak mennozioů an den a zo fall adalek e yaouankiz ; ha mui ne skoin an holl re vev evel am eus graet.

Hiviziken, tra ma pado an douar,

na had, na trevad,

na yenijenn, na tommijenn,

na hańv, na goańv,

na deiz, na noz,

n’ehanint ket. »

 

Ar Bibl, troet diŕr an hebraeg get Pęr ar Gall ha Job Lec’hvien,

emb. An Tour-tan, 1981

 



DC13/ Buhez sant Geltas, Larboulette

 

 

Skeudenn get Xavier de Langlais,

tennet a Xavier de Langlais et la Bretagne, emb. Coop Breizh

 

 

Skeudenn tennet a Saint-Gildas de Rhuys, emb. Le Doare


Sant Geltas

 

Lies eh ae, a eno, da welet menec’h abati Ruis, evit o lakaat da greskiń muioc’h-mui er santelezh ; da galz a dud, a veve er bed, e teske hent ar vertuz : unan anezhe, anavet mat get an holl, a zo santez Trifin, merc’h Waroc’h, kont a Wened — Hennań, rak ne venne ket anezhań he dimeziń da Gonomor, en doa-hi lakaet edan gouarnasion sant Geltas. Gouiet a rae eh oa Konomor un den dinatur, e lakae d’ar marv holl ar re a zimeze dezhań : intańv e oa dija div wezh. Mes, evel ma talc’he Konomor da c’houlenn atav ar brińsez evit pried, plijiń a ra d’ar sant reiń dezhań ar pezh a c’hoantae kement : Trifin a za enta da vout e bried. Mes, emberr, ar pezh a oa doujet a zegouezh. Konomor, ŕr-lerc’h ur miz bennak, a lazh e vaouez (er Bondon, hervez ma kreder, tostik-tra da Wened). Waroc’h, kentizh m’en deus gouiet an doere, a c’houlenn e verc’h get Geltas. Glac’haret é welet daeroů an tad, ar sant em lak e pedenn hag a resusit Trifin. Ar c’hrouadur, ganet dezhi neuze, a zo bet anvet Tremeur, an deiz ag e vadeziant. Daet eo ivez da vout ur sant.

Burzhudus dre e virakloů, burzhudus en e gomzoů hag en e evroů, ar sant a zo bet c’hoazh fur ha nerzhus en e levroů. Skrivet en deus daou levr kaer : unan a-zivout kastizamant an dud a Iliz, un arall a-zivout dismantr Breizh. E hennań, diskoueziń a ra d’ar Vretoned ema dre o zorfetoů eo o deus tennet ŕrnezhe mallozh an Aotrou Doue.

Sant Geltas a yae c’hoazh gwezhave d’un abati arall, anvet Koed-Lahen e parrez Sant Demetrius (moarvat Penvins). Mes al lec’h m’em blije ennań ar muiań a oa atav Houad. Un deiz, goude en dout tremenet an noz e pedenn e